ન્યૂઝ અપડેટ્સ
VTV / ગુજરાત / VTV વિશેષ / અમદાવાદના સમાચાર / સાત નદીઓ નથી છતાંય કહેવાય છે સપ્તસંગમ, અમદાવાદથી માત્ર 60 કિમી દૂર ભરાય છે ગધેડાનું બજાર, જાણો સદીઓ જૂની પરંપરા પાછળનું રહસ્ય
Last Updated: 03:16 PM, 20 November 2026
ADVERTISEMENT
કલ્પના કરો કે તમે એક એવી જગ્યાએ પહોંચ્યા છો જ્યાં એક જ સ્થળે ધર્મ, વેપાર અને મનોરંજનની ત્રણ અલગ દુનિયા ધબકતી હોય. સવારે નદીકિનારે લોકોની ભીડ હોય, બપોરે ગધેડાંના વેપારીઓના અવાજો સંભળાતા હોય અને રાત પડતાં જ આખો વિસ્તાર રંગબેરંગી લાઇટોથી ઝગમગી ઊઠે. ક્યાંક પશુઓના સોદા થઈ રહ્યા હોય તો ક્યાંક ચકડોળની ઊંચાઈએથી આખો મેળો દેખાતો હોય. આ કોઈ ફિલ્મનું દૃશ્ય નથી, પરંતુ અમદાવાદ જિલ્લાના ધોળકા તાલુકાના વૌઠા ગામની વાસ્તવિકતા છે.
ADVERTISEMENT
ગુજરાતમાં મેળાઓની કોઈ કમી નથી. તરણેતરનો મેળો હોય, ભવનાથની શિવરાત્રિ હોય કે શામળાજીનો મેળો, દરેકની પોતાની આગવી ઓળખ છે. પરંતુ વૌઠાનો મેળો આ બધાથી થોડો અલગ છે. કારણ કે અહીં શ્રદ્ધાળુઓ નદીમાં સ્નાન કરવા આવે છે અને વેપારીઓ ગધેડાંની ખરીદી-વેચાણ કરવા. એક જ સ્થળે બે અલગ દુનિયા મળે છે અને આ જ વૌઠાની સૌથી મોટી વિશેષતા છે.
ADVERTISEMENT
વૌઠાની વાત શરૂ થાય છે તેના ભૂગોળથી. અમદાવાદથી ધોળકા તરફ જતાં વૌઠા ગામ પાસે સાબરમતી અને વાત્રક નદીનો સંગમ થાય છે. આ સ્થળને સપ્તસંગમ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. પરંતુ અહીં એક રસપ્રદ ભૌગોલિક હકીકત છે, જે કદાચ ઘણા લોકોને ખબર નહીં હોય. વૌઠા પાસે સાત નદીઓ અલગ-અલગ આવીને એકસાથે મળતી નથી. સાબરમતીમાં ભળતાં પહેલાં વાત્રક નદી પોતાની લાંબી સફરમાં પાંચ અન્ય નદીઓનું પાણી મેળવી ચૂકી હોય છે. આ પાંચ નદીઓ એટલે હાથમતી, ખારી, મેશ્વો, શેઢી અને માઝમ. ત્યારબાદ વાત્રક અને સાબરમતીનો વૌઠા પાસે સંગમ થાય છે. આમ સાત નદીઓના જળનો સંગમ થતો હોવાથી આ સ્થળને સપ્તસંગમ કહેવામાં આવે છે.
આ પણ વાંચોઃ 36 કિમીનો જંગલ, લાખો શ્રદ્ધાળુઓ અને 4 યુગની માન્યતા! શું છે ગિરનારની લીલી પરિક્રમાનો સદીઓ જૂનો ઇતિહાસ?
ADVERTISEMENT
હિન્દુ પંચાંગમાં કારતક મહિનો ધાર્મિક દૃષ્ટિએ વિશેષ મહત્ત્વ ધરાવે છે. કારતક સુદ પૂનમને દેવદિવાળી તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે. આ દિવસે પવિત્ર નદીઓમાં સ્નાન, દીપદાન અને પૂજા-અર્ચનાનું વિશેષ મહત્ત્વ છે. વૌઠામાં પણ કારતક પૂનમના દિવસે વહેલી સવારથી જ શ્રદ્ધાળુઓ સંગમસ્થળે પહોંચવા લાગે છે. વૌઠાના ધાર્મિક મહત્ત્વ સાથે ચકલેશ્વર મહાદેવનું મંદિર પણ જોડાયેલું છે. સંગમ પાસે આવેલા આ મંદિરનાં દર્શન કરવા માટે લોકો આવે છે. સ્થાનિક ધાર્મિક પરંપરા અને પૌરાણિક માન્યતાઓમાં ભગવાન કાર્તિકેયની કથા પણ આ સ્થળ સાથે જોડાયેલી છે. માન્યતા પ્રમાણે ભગવાન શિવ અને માતા પાર્વતીના પુત્ર કાર્તિકેયે આ સંગમસ્થળે આવીને સ્નાન અને તપશ્ચર્યા કરી હતી. આ જ કારણથી કારતક પૂનમના દિવસે આ સ્થળે સ્નાન અને પૂજાનું વિશેષ મહત્ત્વ હોવાનું માનવામાં આવે છે.
ADVERTISEMENT
વૌઠાના મેળામાં ગધેડાંની લે-વેચ થાય છે એ વાત જગજાણીતી છે. આજના સમયમાં જ્યારે માલસામાનની હેરફેર માટે ટ્રક, ટેમ્પો અને અન્ય વાહનો ઉપલબ્ધ છે, ત્યારે ગધેડાં ખરીદવા માટે લોકો આટલા મોટા મેળામાં શા માટે આવે? તેનો જવાબ ગુજરાતના જૂના ગ્રામ્ય અર્થતંત્રમાં છુપાયેલો છે.
ADVERTISEMENT
એક સમય હતો જ્યારે ગધેડાં ગામડાંના અર્થતંત્રનો મહત્ત્વનો ભાગ હતાં. ઈંટોના ભઠ્ઠા, બાંધકામ, માટીકામ અને માલસામાનની હેરફેર જેવા કામોમાં ગધેડાંનો ઉપયોગ થતો હતો. જ્યાં બળદગાડાં કે અન્ય વાહનો પહોંચી શકતાં ન હોય તેવી સાંકડી જગ્યાઓએ ગધેડાં ઉપયોગી બનતાં. ખાસ કરીને ઈંટોના ભઠ્ઠામાં કાચી ઈંટો અને અન્ય સામગ્રી એક સ્થળેથી બીજા સ્થળે પહોંચાડવા માટે તેમની જરૂર પડતી. સમય બદલાયો, પરિવહનનાં સાધનો વધ્યાં, મશીનરી આવી, પરંતુ ગ્રામ્ય અને શ્રમ આધારિત વ્યવસાયોમાં ગધેડાંની ઉપયોગિતા સંપૂર્ણપણે ખતમ થઈ નથી. પરિણામે તેમની ખરીદી-વેચાણની પરંપરા પણ ટકી રહી છે.
વૌઠાનો મેળો આવા વેપારીઓ માટે એક મોટું બજાર બની ચૂક્યો છે . અલગ-અલગ પ્રદેશના ખરીદદારો અને વેચાણકારો એક જ સ્થળે ભેગા થઈ શકે, પશુઓ જોઈ શકે, તેમની ગુણવત્તા તપાસી શકે અને ભાવતાલ કરી શકે. આ રીતે મેળો માત્ર ધાર્મિક પ્રસંગ ન રહેતાં પશુવેપારનું મહત્ત્વનું કેન્દ્ર બન્યો.
ADVERTISEMENT
આ પણ વાંચોઃ રીલ્સ છોડીને રવિવારે ટીમ રામદૂત કરે છે એવું કામ, જેનાથી સામે આવે છે સદીઓ જૂના રહસ્ય
વૌઠાના મેળામાં ગધેડાંની ખરીદી-વેચાણ માત્ર દેખાવના આધારે થતી નથી. પશુની ઉંમર, તંદુરસ્તી, દાંત, શરીરની રચના અને કામ કરવાની ક્ષમતા જેવી બાબતો ખરીદનાર માટે મહત્ત્વની હોય છે. પશુ કેટલું વજન વહન કરી શકે છે, તેની ચાલ કેવી છે અને તેની શારીરિક સ્થિતિ કેવી છે તે જોઈને ભાવ નક્કી કરવામાં આવે છે. આ બજારનું એક આકર્ષક દૃશ્ય ગધેડાંનો શણગાર છે. વેચાણ માટે લાવવામાં આવેલા કેટલાક ગધેડાંને રંગોથી શણગારવામાં આવે છે. શરીર પર વિવિધ રંગોની ભાત, ગળામાં ઘૂઘરા, માળા અને ફૂમતાં બાંધીને તેમને આકર્ષક બનાવવામાં આવે છે. આ શણગાર માત્ર દેખાવ પૂરતો નથી, પરંતુ મેળાની લોકપરંપરાનો એક ભાગ બની ગયો છે.
વૌઠાના મેળાની વાત માત્ર ગધેડાંના વેપારથી પૂરી થતી નથી. આ મેળાની એક મહત્ત્વની સામાજિક બાજુ પણ છે. ગુજરાતના અલગ-અલગ વિસ્તારોમાંથી વણજારા અને અન્ય પશુપાલક સમુદાયો અહીં આવે છે. તેમની સાથે પશુઓ, પરિવાર અને વેપારનો સામાન પણ હોય છે. કેટલાક પરિવારો મેળાના દિવસો દરમિયાન નદીના પટમાં જ તંબુ બાંધીને રહે છે. ગુજરાત સરકારના પ્રવાસન વિભાગની માહિતી મુજબ, એક સમયે મેળાના સ્થળે આશરે 2,000 તંબુઓમાં 25,000 જેટલા લોકો રોકાતા હતા. નજીકનાં કેટલાંક ગામોના પરિવારો પણ પાંચ દિવસ માટે પોતાનાં ઘર બંધ કરીને મેળામાં તંબુ બાંધી રહેવા આવતા હતા. આ આંકડા વૌઠાના મેળાની એક એવી તસવીર રજૂ કરે છે, જે સામાન્ય મેળામાં ભાગ્યે જ જોવા મળે.
આજે જ્યારે મોટા ભાગના લોકો હોટેલ કે રિસોર્ટમાં રોકાવાનું પસંદ કરે છે, ત્યારે અહીં પરિવારોનું તંબુમાં રહેવું, સાથે રસોઈ બનાવવી અને મેળાના દિવસો સામૂહિક રીતે પસાર કરવા એ પોતાની રીતે એક અલગ જ સંસ્કૃતિ છે. મેળામાં દરરોજ અલગ મીઠાઈ બનાવવાની પરંપરા અને ખીચુ તથા કચરિયું જેવાં સ્થાનિક ભોજનનો સ્વાદ પણ આ જીવનશૈલીનો ભાગ છે. વૌઠામાં આવતાં લોકોમાં માત્ર એક જ સમાજના લોકો નથી હોતા. આસપાસના ભાલ, નળકાંઠા અને ચરોતર વિસ્તારના ખેડૂતો, વેપારીઓ, પશુપાલકો અને શ્રદ્ધાળુઓ પણ મોટી સંખ્યામાં આવે છે. એટલે આ મેળો અલગ-અલગ પ્રદેશ અને સમુદાયોને જોડવાનું કામ કરે છે.
આ પણ વાંચોઃ સવારે 5 વાગે બાઈક લઈને નીકળી પડે છે આ મહિલા, એક ફોન કોલ પર બની જાય છે 'બર્ડ એમ્બ્યુલન્સ'
ધ ઇન્ડિયન એક્સપ્રેસના 6 નવેમ્બર, 2019ના અહેવાલ પ્રમાણે તે વર્ષે વૌઠાના ગધેડાંના બજારમાં આશરે 3,000 પશુઓનું વેચાણ થયું હતું. વેપારીઓના જણાવ્યા પ્રમાણે આ સંખ્યા અગાઉના વર્ષની સરખામણીએ લગભગ બમણી હતી. આ અહેવાલમાં જણાવાયું હતું કે ગધેડાં વેચવા માટે રાજકોટ, ભાવનગર અને અમરેલી સહિત ગુજરાતના અલગ-અલગ વિસ્તારોમાંથી મુખ્યત્વે વણજારા સમુદાયના લોકો આવતા હતા. જ્યારે ખરીદદારોમાં મહારાષ્ટ્ર અને રાજસ્થાનના વેપારીઓનો સમાવેશ થતો હતો. મહારાષ્ટ્રના નાંદેડ અને નાશિક જેવા વિસ્તારોમાંથી આવતા વેપારીઓ ઈંટોના ભઠ્ઠા અને નદીના પટમાંથી રેતી વહન કરવાનાં કામ માટે ગધેડાં ખરીદતા હતા.
ગધેડાંના બજારની બહાર નીકળો તો વૌઠાનો મેળો એકદમ અલગ રંગ ધારણ કરે છે. અહીં ચકડોળ, બ્રેકડાન્સ, મોતનો કૂવો, વિવિધ રાઇડ્સ, રમકડાંની દુકાનો અને ખાણીપીણીના સ્ટોલ મેળાની રોનક વધારે છે. સાંજ પડતાં જ લાઇટોથી ઝગમગતા સ્ટોલ અને મનોરંજનનાં સાધનોને કારણે નદીનો પટ જાણે અલગ જ નગરી બની જાય છે. આ મેળાની વિશેષતા એ પણ છે કે અહીં એક તરફ આધુનિક મનોરંજનનાં સાધનો છે, તો બીજી તરફ પરંપરાગત જીવનશૈલી પણ જોવા મળે છે. એક જ જગ્યાએ પશુવેપારી, ખેડૂતો, ફેરિયાઓ, કારીગરો અને શહેરમાંથી ફરવા આવેલા પરિવારો જોવા મળે છે.
આ પ્રકારના મેળાઓ નાના વેપારીઓ માટે પણ મહત્ત્વના હોય છે. આખા વર્ષ દરમિયાન અલગ-અલગ સ્થળે વેપાર કરતા ફેરિયાઓ માટે મેળાના દિવસો સારી કમાણીની તક ઊભી કરે છે. ખાણીપીણીના વેપારીથી લઈને રમકડાં વેચનાર સુધી અનેક લોકો માટે આ દિવસો રોજગાર સાથે જોડાયેલા હોય છે.
આજના સમયમાં કોઈ મેળાની ચર્ચા થાય ત્યારે આપણે સામાન્ય રીતે ત્યાં કેટલા લોકો આવ્યા, કેટલી રાઇડ્સ હતી કે કેટલા સ્ટોલ ઊભા થયા તેના આંકડા જોઈએ છીએ. પરંતુ વૌઠાનો મેળો આ આંકડાઓથી ઘણો મોટો છે. અહીં એક તરફ સાત નદીઓના સંગમ સાથે જોડાયેલી ધાર્મિક આસ્થા છે, તો બીજી તરફ ગધેડાંના વેપાર સાથે જોડાયેલા પરિવારોની આજીવિકા છે. અહીં તંબુમાં રહેતા લોકોની સામૂહિક જીવનશૈલી છે, તો બીજી તરફ આધુનિક મનોરંજનની દુનિયા પણ છે.
આ મેળાની શરૂઆત કયા ચોક્કસ વર્ષમાં થઈ હતી અને ગધેડાંના વેપારને મેળા સાથે જોડવાની શરૂઆત ક્યારે થઈ હતી તેનો પ્રમાણિત ઐતિહાસિક દસ્તાવેજ સરળતાથી ઉપલબ્ધ નથી. તેથી તેને હજારો વર્ષ જૂનો કે દેશનો સૌથી મોટો ગધેડાંનો મેળો કહેતી વખતે સાવચેતી રાખવી જરૂરી છે. તેની પ્રાચીનતા અને ધાર્મિક ઓળખ સાથે અનેક લોકમાન્યતાઓ જોડાયેલી છે, જ્યારે પશુવેપારની પરંપરા આજે પણ તેની સૌથી આગવી ઓળખ છે.
વૌઠાની સાચી સુંદરતા કદાચ આ જ છે. અહીં આધુનિકતા અને પરંપરા વચ્ચે કોઈ સ્પર્ધા નથી. ચકડોળની બાજુમાં ગધેડાંનું બજાર ભરાય છે અને એ જ બજારથી થોડે દૂર શ્રદ્ધાળુઓ નદીમાં ડૂબકી લગાવે છે. કોઈ માટે આ રોજગારનું સ્થળ છે, કોઈ માટે આસ્થાનું કેન્દ્ર છે તો કોઈ માટે પરિવાર સાથે મેળો માણવાનો પ્રસંગ છે.
આ પણ વાંચોઃ વિધાનસભા ચૂંટણી પહેલાં ગુજરાત કોંગ્રેસ સક્રિય! રણદીપ સૂરજેવાલાના પ્રવાસ બાદ પ્રદેશ કાર્યાલયે બેઠકનો દોર શરૂ
ગુજરાતની લોકસંસ્કૃતિને સમજવી હોય તો માત્ર મોટા શહેરો અને ઐતિહાસિક સ્મારકો જોવાં પૂરતાં નથી. ક્યારેક વૌઠા જેવા ગામના નદીકિનારે ભરાતા મેળામાં પણ ગુજરાતની સાચી ઓળખ છુપાયેલી હોય છે. આથી જ વૌઠાનો મેળો માત્ર જોવા જેવો નથી, સમજવા જેવો પણ છે.
સંકળાયેલા મુદ્દાઓ
Vishal Khamar is Senior Sub-Editor at VTV Gujarati with 15+ years of digital journalism experience. He covers crime and civic issues.