શ્રાવણ સ્પેશિયલ / 500 વર્ષ સુધી કૂવામાં રાખવામાં આવ્યું હતું જ્યોતિર્લિંગ, કૃષ્ણ સાથે પણ છે સંબંધ, શહેરમાં રાતે નથી રોકાતા મુખ્યમંત્રી!

Mahakaleshwar Jyotirling: આ એક નગર જ નહીં પણ વેદ અને પુરાણોની ભૂમિ છે, જ્યાંથી ઋષિમુનિઓએ જ્ઞાનનો પ્રકાશ ફેલાવ્યો. જ્યાં સદીઓથી આદ્યાત્મિક્તા અને સંસ્કૃતિનો વાસ રહેલો છે. અહીંની હવા પ્રાચીન કાળની સુગંધ અનુભવે છે. 2500 વર્ષ પહેલાની અવંતિકા નગરી જેને આજે ઉજ્જૈન તરીકે આળખીયે છીએ, તેનો ઇતિહાસ વિક્રમ આદિત્યની સાથે જોડાયેલો છે. જે આકાશ અને ધરતી બંન્નેના કેન્દ્રબિંદુ પર સ્થિત છે. આ ફક્ત એક મંદિરની કહાની જ નહીં, પણ એક ધર્મ, સંસ્કૃતિ અને શાશ્વત માન્યતાની જીવંત ગાથા છે.

સાંજનો સોનેરી સમય હતો, જ્યારે ઉજ્જૈનની શેરીઓમાં ઠંડો પવન ફૂંકાઈ રહ્યો હતો. દૂર દૂર સુધી ફેલાયેલી પ્રાચીન ઇમારતો ઇતિહાસની વાર્તાઓ કહેતી હોય તેવું લાગતું હતું. મહાકાલેશ્વર મંદિર તરફ આગળ વધતાં, દરેક પગલે કાનમાં ભક્તિનો પડઘો ગુંજી રહ્યો હતો. મંદિરનો વિશાળ દરવાજો પોતે જ શિવના મહિમાનો સંદેશ આપી રહ્યો હોય તેવું લાગી રહ્યું હતું. અંદર પ્રવેશતાની સાથે જ ગર્ભગૃહમાં સ્થિત દક્ષિણ મુખી શિવલિંગની ભવ્યતાએ મનને શાંતિ આપી રહ્યું હતું. આ કોઈ સામાન્ય શિવલિંગ નહીં પરંતુ સમયના સ્વામી મહાકાલનું સ્વરૂપ હતું.

‘મહાકાલેશ્વર’ (mahakaleshwar) જ્યોતિર્લિંગ સ્વરૂપે બિરાજમાન આ શિવલિંગની મહત્તાનું વર્ણન કરતા શાસ્ત્રોમાં આકાશે તારકં લિંગમ્, પાતાલે હાટકેશ્વરમ્ । ભૂલોકે ચ મહાકાલો: લિંગમ્ ત્રય નમોડસ્તુતે ।। એટલે કે, આકાશ, પાતાળ અને ભૂલોક પર સ્થિત મહત્વના ત્રણ શિવલિંગોમાં મહાકાલની ગણના ‘ભૂલોકના સ્વામી’ તરીકે થયું છે. ભસ્મ આરતી માટે પ્રખ્યાત અને દક્ષિણાભિમુખ એવા એકમાત્ર શિવાલય સાથે ત્રણ પ્રચલિત કથાઓ જોડાયેલી છે.

મૃત્યુ પણ શિવના ચરણોમાં સમર્પિત

મહાકાલના મંદિરમાં સદીઓથી ચાલી રહેલી ભસ્મ આરતી, એ કોઈ સામાન્ય પૂજા નહીં પણ શિવને રાખથી શણગારવાની પરંપરા છે, જે દર્શાવે છે કે મૃત્યુ પણ શિવના ચરણોમાં સમર્પિત છે. શ્રાવણમાં આ આરતીની ધ્વનિ ક્ષિપ્રા નદી સુધી પહોંચે છે. આ એક અદ્ભુત અનુભવ છે. જેને અનુભવવાની દરેક શિવભક્તોની ઈચ્છા હોય છે. શિવનું અહીં "મહાકાલ" રૂપમાં આગમન કોઈ સંયોગ નહોતો પણ એક દૈવી નિશ્ચય હતો. આજે જ્યારે કોઈ ભક્ત મહાકાલ સુધી પહોંચે છે, ત્યારે તે ફક્ત દેવતાના દર્શન જ નહીં, પરંતુ તે સમય, મૃત્યુ અને આત્માની અમરતા પણ જુએ છે. મહાકાલના મંદિરમાં, દરેક કલાક, દરેક ક્ષણ, દરેક શ્વાસ એવું લાગે છે કે જાણે કોઈ અદ્રશ્ય શક્તિ સમય પર શાસન કરી રહી છે.

કૂવામાં છુપાવીને રાખવામાં આવ્યું હતું જ્યોતિર્લિંગ

એવું કહેવાય છે કે 2335માં, દિલ્હીના સુલતાન, ઇલ્તુત્મિશ દ્વારા મહાકાલેશ્વર મંદિરને સંપૂર્ણપણે તોડી પાડવામાં આવ્યું હતું. આક્રમણ દરમિયાન, મહાકાલ મંદિરના ગર્ભગૃહમાં સ્થિત સ્વયંભૂ જ્યોતિર્લિંગને આક્રમણકારોથી બચાવવા માટે લગભગ 550 વર્ષ સુધી નજીકના કૂવામાં રાખવામાં આવ્યું હતું. ઔરંગઝેબે મંદિરના અવશેષોમાંથી એક મસ્જિદ બનાવી હતી. મંદિર તોડી પાડવામાં આવ્યા પછી, મહાકાલ મંદિર 500 વર્ષથી વધુ સમય સુધી જર્જરિત સ્થિતિમાં રહ્યું અને તોડી પાડવામાં આવેલા મંદિરમાં મહાદેવની પૂજા કરવામાં આવતી હતી, જો કે વર્ષો પછી 1728ના રોજ, મરાઠા યોદ્ધા રાણોજી રાવ સિંધિયાએ મુઘલોને હરાવ્યા, ત્યારે તેમણે મંદિર તોડી પાડ્યા પછી બનેલી મસ્જિદ તોડી પાડી અને 1732માં, ઉજ્જૈનમાં મંદિરનું પુનર્નિર્માણ કર્યું અને જ્યોતિર્લિંગની સ્થાપના કરી. રાણોજીએ જ બાબા મહાકાલ જ્યોતિર્લિંગને કોટી તીર્થ કુંડમાંથી બહાર કાઢ્યું અને મહાકાલ મંદિરનું પુનર્નિર્માણ કરાવ્યું. આ પછી રાણોજીએ 500 વર્ષથી બંધ રહેલા સિંહસ્થ કાર્યક્રમને પણ ફરી શરૂ કર્યો.

કૃષ્ણ સાથે જોડાયેલી પૌરાણિક કથા

ઉજ્જૈનીમાં શક્તિશાળી રાજા ચંદ્રસેનનું રાજ હતું, જે શિવના પરમ ભક્ત હતા. તેમના મિત્ર મણિભદ્રે એક અદ્ભુત તેજસ્વી અને પ્રભાવશાળી 'ચિંતામણિ' રત્ન આપ્યું હતું. જેની ખ્યાતિ દૂર દૂર સુધી ફેલાઈ ગઈ હતી. આ રત્નથી બીજા રાજાઓ તેમનાથી ઈર્ષ્યા કરવા લાગ્યા અને તેને મેળવવા માટે આજીજી અને હુમલો કરવા લાગ્યા. સંકટ સમયે ચંદ્રસેન ભગવાન શિવનો આશ્રય લીધો અને ધ્યાન કર્યું. તે જ સમયે, એક ગોપી તેના પુત્ર સાથે દર્શન માટે આવી. બાળક પણ ચંદ્રસેનની જેમ એક પથ્થરની પૂજા કરવાનું શરૂ કર્યું.

વધુ વાંચો : સોમનાથ મંદિરમાં ગઝનવીએ એવું શું જોયું હતું કે તે ડરી ગયો? સૌરાષ્ટ્રમાં આવેલું પ્રથમ જ્યોતિર્લિંગ હતું ચમત્કારિક

જો કે માતાએ બોલાવ્યા છતા ન આવતા ક્રોધથી પૂજા સામગ્રી નાશ કરી નાખી હતી, પરંતુ ભગવાન શિવ, બાળકની ભક્તિથી પ્રસન્ન થઈને, ત્યાં એક દિવ્ય મંદિર પ્રગટ કર્યું હતું. જ્યારે રાજા ચંદ્રસેન અને અન્ય રાજાઓને આ ચમત્કારની ખબર પડી, ત્યારે તેઓ બાળકની ભક્તિથી અભિભૂત થઈ ગયા અને ભગવાન મહાકાલની સ્તુતિ કરવામાં ડૂબી ગયા હતા. આ પછી હનુમાનજી પ્રગટ થયા અને બાળકને પોતાના ખોળામાં બેસાડ્યો અને ઉપસ્થિત લોકોને જણાવ્યું કે આ બાળક આઠમી પેઢીમાં નંદજીના ઘરે કૃષ્ણસ્વરૂપે અવતરીને અસુરોનો નાશ કરશે.

પૃથ્વી ચીરીને શિવ પ્રગટ થયા

પુરાણો અનુસાર, અવંતિકા એટલે કે ઉજ્જૈન ભગવાન શિવને ખૂબ પ્રિય હતું. એક સમયે અવંતિકા નગરીમાં એક બ્રાહ્મણ રહેતો હતો. જેને ચાર પુત્રો હતા. દુષણ નામના રાક્ષસે અવંતિકામાં આતંક મચાવીને શહેરના રહેવાસીઓને ત્રાસ આપવા લાગ્યો. તેના આતંકથી બચવા માટે, તે બ્રાહ્મણે ભગવાન શિવની પૂજા કરી હતી. બ્રાહ્મણની તપસ્યાથી પ્રસન્ન થઈને, ભગવાન શિવ પૃથ્વી ચીરીને અહીં મહાકાલના રૂપમાં પ્રગટ થયા અને રાક્ષસનો વધ કર્યો અને શહેરનું રક્ષણ કર્યું હતું.

મહાકાલ નામ કેવી રીતે આવ્યું?

ભગવાન શિવને મહાકાલ પણ કહેવામાં આવે છે. તમારામાંથી ઘણાને આશ્ચર્ય થયું હશે કે મહાકાલ કોણ છે અને ભગવાન શિવને મહાકાલ કેમ કહેવામાં આવે છે? ભગવાન શિવને મૃત્યુ અને સમયના દેવતા કહેવામાં આવે છે. સંસ્કૃત ભાષામાં, કાળનો અર્થ સમય અને મૃત્યુ થાય છે. જે કાળ અને મૃત્યુ બંનેને હરાવે છે તેને મહાકાલ કહેવામાં આવે છે. શિવની શરૂઆત પણ નથી અને અંત પણ નથી, શિવ કાળથી પર છે. એટલે જ તેમને મહાકાલ કહેવામાં આવે છે.

શા માટે કરવામાં આવે છે ભસ્મ આરતી?

ભગવાન શિવ એકમાત્ર એવા ભગવાન છે જેમનો પોશાક ખૂબ જ સરળ છે. હરણની ચામડી અને રાખ તેમના વસ્ત્રો અને આભૂષણો રહ્યા છે. તેથી જ ઉજ્જૈનના મહાકાલેશ્વર મંદિરમાં ભગવાન શિવ માટે ભસ્મ આરતી કરવામાં આવે છે. વાસ્તવમાં, રાખ એ વિશ્વનું સૌથી શુદ્ધ સ્વરૂપ છે. એક દિવસ આ આખું વિશ્વ આ ભસ્મ અથવા રાખમાં રૂપાંતરિત થશે. વિશ્વનું આ વાસ્તવિક સ્વરૂપ હંમેશા ભગવાન શિવ પોતાના શરીર પર પહેરે છે. આનો અર્થ એ છે કે એક દિવસ આ આખું વિશ્વ સ્વયં ભગવાન શિવમાં ભળી જશે. આ ભસ્મ તૈયાર કરવા માટે, લાલ-ભૂરા રંગની ગાયનું સૂકું ગાયનું છાણ, પીપડો, વડ, ગરમાળો અને બોરના વૃક્ષોનું લાકડું એકસાથે બાળવામાં આવે છે. તેમને બાળ્યા પછી જે રાખ નીકળે છે તેને કાપડના ટુકડાની મદદથી ફિલ્ટર કરવામાં આવે છે. આ પ્રક્રિયા પછી, મેળવેલી રાખ અથવા રાખને શિવની આરતી માટે મહાકાલેશ્વર લઈ જવામાં આવે છે.

વધુ વાંચો : જ્યોતિર્લિંગમાં દિવ્ય પ્રકાશ હાજર હોવાની છે માન્યતા, દ. ભારતમાં સ્થપાયું જ્યોતિર્લિંગ, ભગવાન રામે પણ કર્યા હતા દર્શન

પાપોથી મુક્તિ મળવાની માન્યતા

એવી માન્યતાઓ છે કે ભગવાન શિવને અર્પણ કરેલી રાખનું તિલક લગાવવું જોઈએ. જેમ અનેક પ્રકારની વસ્તુઓ રાખથી શુદ્ધ અને સાફ થાય છે, તેવી જ રીતે, ભગવાન શિવને અર્પણ કરેલી રાખનું તિલક લગાવવાથી તમને અનંત પુણ્ય મળશે. ઉપરાંત, તમને ઘણા જન્મોના પાપોથી મુક્તિ મળશે. મહાકાલની પૂજામાં ભસ્મનું વિશેષ મહત્વ છે અને આ તેમનો સૌથી મહત્વપૂર્ણ પ્રસાદ છે. એવી માન્યતા છે કે ભગવાન શિવને અર્પણ કરાયેલી રાખનો પ્રસાદ સ્વીકારવાથી જ રોગોથી મુક્તિ મળે છે.

ઉજ્જૈન રાજા વિક્રમાદિત્ય માટે પણ જાણીતું

મહાકવિ કાલિદાસના મેઘદૂત પુસ્તકમાં, મહાકાલ મંદિરની સાંજની આરતીનો ઉલ્લેખ છે. આ સાથે, આ પુસ્તકમાં મહાકાલ જંગલની પણ કલ્પના કરવામાં આવી છે. એવું કહેવાય છે કે ઉજ્જૈનના તત્કાલીન રાજા વિક્રમાદિત્યએ મહાકાલ મંદિરનો વિસ્તાર કર્યો હતો. તેમણે મંદિર પરિસરમાં એક ધર્મસભા બનાવી હતી, જ્યાંથી તેઓ ન્યાય આપતા હતા. રાજા વિક્રમાદિત્યએ પણ અનેક પ્રકારની મૂર્તિઓ બનાવડાવી હતી. તે જ સમયે, બાણ ભટ્ટની 7મી સદીની કાદમ્બિનીમાં મહાકાલ મંદિરનું વિગતવાર વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે. 11મી સદીમાં, રાજા ભોજે દેશમાં ઘણા મંદિરો બનાવ્યા, જેમાં મહાકાલ મંદિરનો પણ સમાવેશ થાય છે. તેમણે મહાકાલ મંદિરનું શિખર પહેલા કરતા પણ ઊંચું કરાવ્યું હતું.

ઉજ્જૈનમાંથી મળ્યું વિક્રમ સંવત કેલેન્ડર

પ્રાચીન સમયમાં આ શહેર પર શાસન કરનારા રાજા વિક્રમાદિત્યએ હિન્દુઓ માટે એક ઐતિહાસિક કેલેન્ડર વિક્રમ સંવત બનાવ્યું હતું, જે હાલમાં એક લોકપ્રિય હિન્દુ કેલેન્ડર છે. આ કેલેન્ડરના આધારે, ભારતના ઉત્તર, પશ્ચિમ અને મધ્ય ભાગોમાં ઉપવાસ અને તહેવારો ઉજવવામાં આવે છે. એટલું જ નહીં, આ સંવત નેપાળમાં પણ માન્ય છે.

વડાપ્રધાન પણ રાતે રોકાતા નથી

બાબા મહાકાલ વિશે એક પ્રચલિત કથા છે, જે આજે પણ સાચી છે. પહેલા કોઈ પણ રાજાને મહાકાલના નગર ઉજ્જૈનમાં રહેવાની મંજૂરી નહોતી. આનું કારણ એ છે કે સદીઓ પહેલા જો કોઈ અન્ય રાજા અહીં એક રાત વિતાવતો તો તેને પોતાનું રાજ્ય ગુમાવવું પડતું હતું. આજે પણ, વડાપ્રધાન અને મુખ્યમંત્રી રાતે ઉજ્જૈનમાં રોકાતા નથી. આજે પણ ઉજ્જૈનના રાજા મહાકાલને જ ગણવામાં આવે છે.

પૃથ્વીનું કેન્દ્રબિંદુ છે ઉજ્જૈન

આપણે બધા બાળપણથી વાંચતા આવ્યા છીએ કે આપણી પૃથ્વી ગોળાકાર છે, પરંતુ જ્યારે પણ તે તેના કેન્દ્રબિંદુની વાત આવે છે, ત્યારે લોકો ઘણીવાર મૂંઝવણમાં મુકાય છે. આવી સ્થિતિમાં, જો આપણે કહીએ કે મધ્યપ્રદેશનું એક શહેર ઉજ્જૈન પૃથ્વીનું કેન્દ્રબિંદુ છે, તો શું તમે તેના પર વિશ્વાસ કરશો? ખરેખર, આ વાત આપણે નહીં, પણ ખગોળશાસ્ત્રીઓ પોતે માની છે. ખગોળશાસ્ત્રીઓના મતે, મધ્યપ્રદેશનું આ પ્રાચીન શહેર પૃથ્વી અને આકાશની વચ્ચે આવેલું છે. શાસ્ત્રોમાં પણ ઉજ્જૈનને દેશનું નાભિ તરીકે વર્ણવવામાં આવ્યું છે. વરાહ પુરાણમાં પણ ઉજ્જૈન શહેરને શરીરનું નાભિ અને બાબા મહાકાલેશ્વરને તેના દેવતા તરીકે વર્ણવવામાં આવ્યા છે.

(Disclaimer: આ લેખમાં આપવામાં આવેલી માહિતી અને પ્રચલિત માન્યતાઓ અને સર્વસામાન્યા જાણકારીને આધારિત છે. VTV Digital તેની પુષ્ટિ કરતું નથી.)

બધા જ સમાચાર અને અપડેટ્સ મેળવવા માટે પ્લેસ્ટોર/એપ સ્ટોર પર જઇને અથવા આ લાઇન પર ક્લિક કરીને ડાઉનલોડ કરો અમારી લેટેસ્ટ એપ