જાણવા જેવુ / RAW અને IBમાં શું છે અંતર? કોના અંડરમાં કરે છે કામ, શું છે બંનેની જવાબદારી અને કઈ એજન્સી કયા પ્રકારની ગુપ્ત માહિતી એકઠી કરે છે?

અમેરિકાની CIA, ઈઝરાયેલની મોસાદ, બ્રિટનની MI6 અને સોવિયેત સંઘની KGB વિશે ઘણી વાતો સાંભળી હશે. આ તમામ વિશ્વની સૌથી કુખ્યાત બાહ્ય ગુપ્તચર સંસ્થાઓમાંની એક છે. તેમણે વૈશ્વિક સ્તરે અત્યંત જોખમી કામગીરીઓ પાર પાડી છે અને વિવિધ સંઘર્ષોમાં પોતપોતાના દેશોને વિજય અપાવવામાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી છે. આ જ મોડેલને અનુસરીને, ભારતે 21 સપ્ટેમ્બર 1968ના રોજ પોતાની બાહ્ય ગુપ્તચર સંસ્થા'રિસર્ચ એન્ડ એનાલિસિસ વિંગ' ની સ્થાપના કરી. 1965ના યુદ્ધ દરમિયાન આવી સંસ્થાની જરૂરિયાત સ્પષ્ટ થઈ ગઈ હતી.

પાકિસ્તાનની સૈન્ય તૈયારીઓ અંગેની માહિતીના અભાવને કારણે તે યુદ્ધમાં ભારતને ભારે નુકસાન વેઠવું પડ્યું હતું. તે સમયે, ભારતમાં ગુપ્ત માહિતી એકત્ર કરવાની જવાબદારી મુખ્યત્વે 'ઇન્ટેલિજન્સ બ્યુરો' પાસે હતી. જોકે, IB આ કાર્યને અસરકારક રીતે સંભાળવા માટે સંપૂર્ણપણે સજ્જ નહોતું. આ પરિપ્રેક્ષ્યમાં અને RAW ના સ્થાપના દિવસ નિમિત્તે, અહીં બંને એજન્સીઓની કાર્યપદ્ધતિ અને તેમના પર રાખવામાં આવતા નિયંત્રણના સ્વરૂપ વિશે સમજીએ.

જોકે, 1965નું યુદ્ધ RAWની રચના પાછળનું એકમાત્ર કારણ નહોતું, 1962ના ભારત-ચીન યુદ્ધે પણ ભારતની ગુપ્તચર વ્યવસ્થાની નોંધપાત્ર ખામીઓને ઉજાગર કરી હતી. તે સમયે, દેશની અંદર અને વિદેશમાંથી ગુપ્ત માહિતી એકત્રિત કરવાની જવાબદારી 'ઇન્ટેલિજન્સ બ્યુરો' ની હતી. ત્યારબાદ, સરકારે બાહ્ય ગુપ્તચર માહિતી માટે એક અલગ સંસ્થા સ્થાપવાનો નિર્ણય લીધો અને 21 સપ્ટેમ્બર, 1968ના રોજ RAW અસ્તિત્વમાં આવ્યું. આર. એન. કાઓ RAW ના સ્થાપક વડા હતા.

રો અને આઇબીમાં અંતર શું છે?

સરળ શબ્દોમાં કહીએ તો, RAW દેશની બહારની બાબતો પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે, જ્યારે IB મુખ્યત્વે આંતરિક બાબતો પર ધ્યાન આપે છે. RAW એટલે કે રિસર્ચ એન્ડ એનાલિસિસ વિંગનું મુખ્ય કાર્ય અન્ય દેશો પાસેથી એવી ગુપ્ત માહિતી એકત્રિત કરવાનું છે જે ભારતની સુરક્ષા અને વ્યૂહાત્મક હિતોને અસર કરી શકે. તેના કાર્યક્ષેત્રમાં અન્ય દેશોની રાજકીય, લશ્કરી અને વ્યૂહાત્મક પ્રવૃત્તિઓ પર નજર રાખવી, વિદેશી ગુપ્ત માહિતી એકત્રિત કરવી અને ભારત સામેના બાહ્ય જોખમોનું મૂલ્યાંકન કરવાનુ કામ છે.

તેનાથી વિપરીત, IB એટલે કે ઇન્ટેલિજન્સ બ્યુરો ભારતની આંતરિક સુરક્ષાને લગતી ગુપ્ત માહિતીનું કામ સંભાળે છે. તેના મુખ્ય કાર્યોમાં દેશની અંદર આતંકવાદ, જાસૂસી, અલગતાવાદ, સાંપ્રદાયિક તણાવ અને સુરક્ષાને લગતા અન્ય જોખમો વિશે માહિતી એકત્રિત કરવાનો સમાવેશ થાય છે. IB રાજ્ય પોલીસ દળો અને અન્ય સુરક્ષા એજન્સીઓ સાથે પણ ગુપ્ત માહિતીની આપ-લે કરે છે.

ગૃહ મંત્રાલયના જણાવ્યા અનુસાર, IB એટલે કે ઇન્ટેલિજન્સ બ્યુરોને લગતી વહીવટી અને નાણાકીય બાબતો તેના 'આંતરિક સુરક્ષા વિભાગ'ના કાર્યક્ષેત્ર હેઠળ આવે છે. બીજા શબ્દોમાં કહીએ તો, જોકે બંને એજન્સીઓ રાષ્ટ્રીય સુરક્ષાનો સમાન ઉદ્દેશ્ય ધરાવે છે, તેમ છતાં તેમના કાર્યક્ષેત્રો અલગ-અલગ છે: RAW બાહ્ય ગુપ્તચર બાબતો સંભાળે છે, જ્યારે IB આંતરિક ગુપ્તચર બાબતોનું સંચાલન કરે છે. આવો આને એક ઉદાહરણ દ્વારા સમજીએ...પાકિસ્તાની સેનાની તૈનાતી, ચીની લશ્કરી ગતિવિધિઓ અથવા ભારત અંગે અન્ય કોઈ દેશની રણનીતિ વિશે માહિતી એકત્રિત કરવી એ RAWના કાર્યક્ષેત્રમાં આવે છે. તેનાથી વિપરીત, આતંકવાદી નેટવર્ક્સ, જાસૂસી પ્રવૃત્તિઓ અથવા ભારતની આંતરિક સુરક્ષા સામેના જોખમો વિશે ગુપ્ત માહિતી એકત્રિત કરવાનું કામ IBના અધિકારક્ષેત્ર હેઠળ આવે છે.

કઇ એજન્સી પર કોનો કંટ્રોલ ?

આ બે એજન્સીઓ વચ્ચેનો સૌથી મોટો સંસ્થાકીય તફાવત અહીં રહેલો છે. રો કેબિનેટ સચિવાલય હેઠળ કાર્ય કરે છે, જે સીધા વડાપ્રધાનના નેતૃત્વમાં કામ કરે છે. 'રૉ'ના વડાને 'સેક્રેટરી (રિસર્ચ)' તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. તેથી, એવું કહેવું ખોટું ગણાશે કે 'રો' સીધા ગૃહ મંત્રાલય હેઠળ કાર્ય કરે છે. રૉના વડા માટેની વ્યવસ્થા એવી છે કે, કેબિનેટ સચિવાલયના માળખામાં રહીને તેઓ રાષ્ટ્રીય સુરક્ષાને લગતા મુદ્દાઓ પર સર્વોચ્ચ સ્તરે અહેવાલ આપી શકે છે. રૉને લગતી માહિતી અને મુદ્દાઓ અંગેનો સમન્વય વડાપ્રધાન, રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા સલાહકાર અને કેબિનેટ સચિવના સ્તરે સાધવામાં આવે છે.

બીજી તરફ, IB ગૃહ મંત્રાલય હેઠળ કાર્ય કરે છે. મંત્રાલયનો આંતરિક સુરક્ષા વિભાગ IB સંબંધિત વહીવટી અને નાણાકીય બાબતો સંભાળે છે. જોકે, તેનો અર્થ એ નથી કે IBનું કાર્ય માત્ર ગૃહ મંત્રી પૂરતું જ સીમિત છે; રાષ્ટ્રીય સુરક્ષાની અત્યંત મહત્વપૂર્ણ બાબતોમાં, બંને એજન્સીઓ પાસેથી મળેલી ગુપ્ત માહિતી રાજકીય અને સુરક્ષા તંત્રના સર્વોચ્ચ સ્તરો સુધી પહોંચે છે. આ જ કારણ છે કે રાષ્ટ્રીય સુરક્ષાના મહત્વપૂર્ણ મુદ્દાઓ પર RAW અને IB વચ્ચેનો પરસ્પર તાલમેલ અત્યંત મહત્વનું બની જાય છે.

બંનેમાં કોણ વધારે પાવરફુલ?

આ પ્રશ્નનો સીધો જવાબ આપવો થોડો મુશ્કેલ છે, કારણ કે બંનેને અલગ-અલગ જવાબદારીઓ સોંપવામાં આવી છે. 'રો' ની તાકાત વિદેશી ગુપ્ત માહિતી એકત્રિત કરવામાં અને ભારતનાં વ્યૂહાત્મક હિતો સાધવા માટે તેનો ઉપયોગ કરવામાં રહેલી છે; જ્યારે 'આઈબી' ની તાકાત તેના આંતરિક ગુપ્તચર નેટવર્ક અને આંતરિક સુરક્ષાને લગતી બાબતોમાં રહેલી છે.

તેથી, RAW એ IB કરતાં હંમેશાં વધુ પાવરફુલ છે, તેમ કહેવું એ યોગ્ય તુલના નહીં ગણાય. કાર્યક્ષેત્ર કે પરિસ્થિતિના આધારે કોઈ ચોક્કસ એજન્સીની ભૂમિકા વધુ નિર્ણાયક હોઈ શકે છે. આખરે, સાચી શક્તિ માત્ર એજન્સીના નામમાં નહીં, પરંતુ તેના ગુપ્તચર નેટવર્ક, માહિતી, તકનીકી ક્ષમતાઓ અને તે ગુપ્તચર માહિતીના આધારે સરકાર દ્વારા લેવામાં આવતા પગલાંમાં રહેલી હોય છે.

કેટલુ મળે છે બજેટ?

સામાન્ય સરકારી વિભાગોથી વિપરીત, આ એક એવો પ્રશ્ન છે જેનો જવાબ સરળતાથી મળી શકતો નથી. RAW અને IB જેવી ગુપ્તચર એજન્સીઓના ખર્ચની વિગતવાર અને મુદ્દાસર માહિતી સાર્વજનિક રીતે ઉપલબ્ધ હોતી નથી. તેથી, સોશિયલ મીડિયા કે અન્ય વેબસાઇટ્સ પર ફરતા થતા કોઈપણ અંદાજિત આંકડાઓને RAW કે IBના અધિકૃત બજેટ તરીકે ગણવા તે યોગ્ય નથી.

સરકારના બજેટ માળખામાં, કેબિનેટ સચિવાલય અને ગૃહ મંત્રાલય માટેની અલગ ફાળવણી જાહેર કરવામાં આવે છે. જોકે, આ આંકડાઓ પરથી RAW અને IB ના સંચાલન પાછળ થયેલા કુલ ખર્ચને સીધી રીતે અલગ તારવવો શક્ય નથી. ભલે કેબિનેટ સચિવાલય પોતે બજેટ ફાળવણી અંગેની માહિતી જાહેર કરે છે, તેમ છતાં તેનાથી RAW માટેનું કોઈ સ્પષ્ટ અને અલગ બજેટ જાણવા મળતું નથી. આ ગુપ્તતા આ એજન્સીઓના સ્વભાવનો જ એક હિસ્સો છે. છેવટે, જે એજન્સીનું મુખ્ય કાર્ય જ સંવેદનશીલ ગુપ્ત માહિતી એકત્રિત કરવાનું હોય, તેના અધિકારીઓ, નેટવર્ક્સ, કામગીરી અને ખર્ચ અંગેની સંપૂર્ણ વિગતો જાહેર કરવાથી તેના કાર્ય પર જોખમ ઊભું થઈ શકે છે.

આઇબી 1887 માં બની, રૉ1968 માં

આ બંને એજન્સીઓની સ્થાપનાના સમયગાળામાં પણ નોંધપાત્ર તફાવત છે. IBની સ્થાપના બ્રિટિશ શાસન દરમિયાન ૨૩ ડિસેમ્બર, 1887ના રોજ 'સેન્ટ્રલ સ્પેશિયલ બ્રાન્ચ' તરીકે કરવામાં આવી હતી. બાદમાં તેનું નામ બદલીને 'ઇન્ટેલિજન્સ બ્યુરો' રાખવામાં આવ્યું. આઝાદી પછી પણ તે ભારતના આંતરિક ગુપ્તચર તંત્રનો એક મહત્વપૂર્ણ હિસ્સો બની રહી. RAWની રચના તેના ઘણા સમય બાદ કરવામાં આવી હતી.

આ પણ વાંચોઃ ખેડૂતો માટે સરકારની મોટી ભેટ, આ 5 યોજનાઓમાં મળે છે 1 કરોડ રૂપિયા સુધીની સબસિડી; જાણો કોને અને કેવી રીતે મળશે લાભ

1962 અને 1965ના યુદ્ધોના અનુભવો બાદ, સરકારને વિદેશમાંથી વ્યૂહાત્મક ગુપ્ત માહિતી એકત્રિત કરવા માટે એક અલગ અને વિશિષ્ટ સંસ્થાની જરૂરિયાત જણાઈ. આ જ ઉદ્દેશ્ય સાથે 1968માં 'રો' ની સ્થાપના કરવામાં આવી હતી. અગાઉ, ભારતના ગુપ્તચર માળખામાં એક જ મુખ્ય સંસ્થા આંતરિક અને બાહ્ય બંને મોરચાઓની જવાબદારી સંભાળતી હતી. પરંતુ 'રો'ની રચના સાથે આ જવાબદારીઓને અલગ કરવામાં આવી.

બધા જ સમાચાર અને અપડેટ્સ મેળવવા માટે પ્લેસ્ટોર/એપ સ્ટોર પર જઇને અથવા આ લાઇન પર ક્લિક કરીને ડાઉનલોડ કરો અમારી લેટેસ્ટ એપ