નેશનલ / ભારતે 30 નવા પરમાણુ હથિયાર ઉમેર્યા, કુલ સંખ્યા 190 સુધી પહોંચી; ન્યૂક્લિયર શીલ્ડ વધુ મજબૂત!, દુશ્મન દેશની ચિંતા વધી

ફેડરેશન ઓફ અમેરિકન સાયન્ટિસ્ટ્સ (FAS) એ તાજેતરમાં ભારતના પરમાણુ શસ્ત્રો અંગેનું તેનું નવીનતમ અનુમાન જાહેર કર્યું છે. અહેવાલ મુજબ, ભારત પાસે અંદાજે 190 તૈયાર પરમાણુ શસ્ત્રો છે. તેમાંથી 160થી વધુ શસ્ત્રો એવી ડિલિવરી સિસ્ટમ્સ સાથે જોડાયેલા છે જે હાલમાં એક્ટિવ છે.

FAS જેવી સંસ્થાઓના અંદાજો ઘણીવાર વૈશ્વિક ચર્ચાનો વિષય બને છે કારણ કે પરમાણુ શસ્ત્રો ધરાવતા દેશો તેમના શસ્ત્રભંડારના ચોક્કસ આંકડા જાહેર કરતા નથી. ભારત પણ આ પદ્ધતિ અનુસરે છે. તે ઓફિશિયલ રીતે પોતાના આંકડાઓની પુષ્ટિ કરતું નથી.

અહેવાલમાં એ પણ જણાવવામાં આવ્યું છે કે ભારતે હાલમાં તૈયાર હોય તેવા લોન્ચર્સની સંખ્યા કરતાં વધુ સંખ્યામાં શસ્ત્રોનું ઉત્પાદન કર્યું છે. શસ્ત્રોનો કુલ જથ્થો આશરે 190 છે, જ્યારે લોન્ચર્સ સાથે સંકળાયેલા શસ્ત્રોની સંખ્યા લગભગ 160 છે. બાકીના વધારાના શસ્ત્રો એવા મિસાઇલો માટે છે જે હાલમાં ઉત્પાદન અથવા વિકાસના તબક્કામાં છે.

આમાં અગ્નિ-પી અને લાંબા અંતરની કે-4 (K-4) જેવી મિસાઇલોનો સમાવેશ થાય છે. નિષ્ણાતોના મતે, આ કોઈ અસ્તવ્યસ્ત સ્થિતિનું લક્ષણ નથી, પરંતુ પરમાણુ વ્યૂહરચનાની એક સામાન્ય પ્રક્રિયા છે. શસ્ત્રોનું ઉત્પાદન ઘણીવાર ડિલિવરી સિસ્ટમ્સના સમાવેશ અગાઉ જ શરૂ કરી દેવામાં આવે છે, જેથી નવી સિસ્ટમ્સ તૈયાર થતાંની સાથે જ શસ્ત્રો તાત્કાલિક ઉપલબ્ધ થઈ શકે.

વધારાના હથિયારોની રણનીતિનો અર્થ

ASના અંદાજો મુજબ, ભવિષ્યની મિસાઇલો માટે વધારાના વોરહેડ્સનો સંગ્રહ કરવામાં આવી રહ્યો છે. જ્યારે નવી ડિલિવરી સિસ્ટમ્સ સેવામાં આવે ત્યારે ઉપયોગ માટે તૈયાર વોરહેડ્સ ઉપલબ્ધ હોવાથી અવરોધક ક્ષમતાઓને ઝડપથી મજબૂત બનાવી શકાય છે. પરમાણુ શસ્ત્રો ધરાવતા અનેક દેશોમાં આ પ્રથા જોવા મળે છે.

યુદ્ધના સમય દરમિયાન અથવા તણાવના સમયગાળા દરમિયાન, લોન્ચર્સને શસ્ત્રો સાથે મેચ કરવાનું સરળ બને છે. ભારતની પરમાણુ નીતિ વિશ્વસનીય લઘુત્તમ નિવારક ક્ષમતા પર ભાર મૂકે છે. વધારાના શસ્ત્રો સમય જતાં આ ક્ષમતાને જાળવી રાખવામાં મદદ કરે છે અને જો જરૂર પડે તો તેના વિસ્તરણને મંજૂરી આપે છે.

આ અંદાજો બાહ્ય સંસ્થાઓ દ્વારા આપવામાં આવ્યા છે. ભારત સરકાર આ અંગેના સત્તાવાર આંકડા જાહેર કરતી નથી. તેથી, વાસ્તવિક આંકડા ઓછા અથવા વધારે હોઈ શકે છે. તેમ છતાં, FAS જેવી સંસ્થાઓના મૂલ્યાંકનોને આંતરરાષ્ટ્રીય વ્યૂહાત્મક ચર્ચાઓમાં મહત્વપૂર્ણ માનવામાં આવે છે, કારણ કે તે ખુલ્લા સ્ત્રોતો, ઉપગ્રહ દ્વારા લેવાયેલી તસવીરો અને અન્ય જાહેર ઉપલબ્ધ માહિતી પર આધારિત હોય છે.

નો-ફર્સ્ટ-યૂઝ-નીતિ અને પરીક્ષણ

આ અહેવાલ એક મહત્વપૂર્ણ બાબત સામે આવી છે કે, પરમાણુ શસ્ત્રોના ભંડારમાં વધારો થયો હોવા છતાં, ભારત તેની 'નો-ફર્સ્ટ-યુઝ' નીતિ પર કાયમ છે. ભારતે સ્પષ્ટપણે જણાવ્યું છે કે તે માત્ર પોતાની વિરુદ્ધ પરમાણુ હુમલો થવાની સ્થિતિમાં જ પરમાણુ શસ્ત્રોનો ઉપયોગ કરશે. આ નીતિ ભારતની પરમાણુ વ્યૂહરચનાનો મુખ્ય આધારસ્તંભ રહી છે. આ ઉપરાંત ભારતે પરમાણુ પરીક્ષણો પર પોતે લગાવેલ મોરેટોરિયમને જાળવી રાખ્યું છે. તેણે 1998 પછી કોઈ નવા પરીક્ષણો કર્યા નથી અને આ રોકનું પાલન કર્યું છે.

શસ્ત્રભંડારમાં ધીરે ધીરે વધારો થવા છતાં આ બે નીતિઓનું યથાવત રહેવું એ ભારતનો સંયમિત અને જવાબદાર દર્શાવે છે. અન્ય ઘણા દેશોમાં શસ્ત્રભંડારના વધારા સાથે અવારનવાર આક્રમક નીતિઓ જોવા મળી છે, તેની તુલનામાં ભારતે પોતાની જાહેર કરેલી સ્થિતિમાં કોઈ ફેરફાર કર્યો નથી. આ બાબત વૈશ્વિક પરમાણુ વ્યવસ્થામાં ભારતની સ્થિરતાની છબી જાળવી રાખવામાં મદદરૂપ થાય છે.

પરમાણુ પ્રતિરોધક ક્ષમતાનો વિકાસ

ભારતની પરમાણુ ક્ષમતાઓનો વિકાસ ઘણા દાયકાઓથી ચાલી રહ્યો છે, જેમાં શરૂઆતની મર્યાદિત ક્ષમતાઓથી લઈને અત્યંત અદ્યતન ડિલિવરી સિસ્ટમ્સ સુધીની પ્રગતિ થઈ છે. જમીન-આધારિત મિસાઇલો, સમુદ્ર-આધારિત ક્ષમતાઓ અને હવાઈ પ્લેટફોર્મ્સ એમ વિવિધ ક્ષેત્રોમાં એકસાથે કામ આગળ વધ્યું છે.

આ ઘટનાક્રમ પ્રાદેશિક સુરક્ષા સમીકરણ પર પણ અસર કરે છે. દક્ષિણ એશિયામાં પરમાણુ શક્તિનું સંતુલન લાંબા સમયથી ચર્ચાનું વિષય રહ્યું છે. પોતાની ક્ષમતાઓ મજબૂત કરતી વખતે, ભારતે સતત 'ન્યૂનતમ વિશ્વસનીય નિવારણ'નો ઓફિશિયલ અભિગમ જાળવી રાખ્યો છે એટલે કે, જરૂરિયાત કરતાં વધુ શસ્ત્રોનો સંગ્રહ કરવાને બદલે વિશ્વસનીય અને પર્યાપ્ત ક્ષમતા જાળવી રાખવી. FASના આંકડા આ દિશામાં ધીમી પરંતુ સતત પ્રગતિ સૂચવે છે.

કેટલાક વિશ્લેષકો આ વધારાના શસ્ત્ર-સરંજામને ભવિષ્યની સજ્જતા સાથે જોડે છે. જ્યારે ઉત્પાદન લાઇન કાર્યરત હોય ત્યારે અગાઉથી જ શસ્ત્રોનું ઉત્પાદન કરવું એ વ્યવહારુ બાબત છે. લોન્ચર્સના ઉત્પાદનમાં સમય લાગે છે, જ્યારે અન્ય શસ્ત્રોનું ઉત્પાદન પ્રમાણમાં ઝડપથી થઈ શકે છે. આ તફાવતને સામાન્ય ગણવામાં આવે છે અને તેને આડેધડ વિસ્તરણને બદલે આયોજનબદ્ધ તૈયારી તરીકે જોવામાં આવે છે.

આ પણ વાંચોઃ 2006માં 4 દેશોથી શરૂ થયેલું BRIC આજે 11 સભ્યો અને 10 પાર્ટનર દેશો સુધી પહોંચ્યું, જાણો BRICS બનવાની આખી કહાની!

આગામી વર્ષોમાં જેમ જેમ નવી ડિલિવરી સિસ્ટમ્સ સેવામાં જોડાશે, તેમ ભારતની પરમાણુ ક્ષમતાનું સ્વરૂપ વધુ સ્પષ્ટ થશે. 'અગ્નિ-પ્રાઈમ' જેવી મિસાઇલો આધુનિક અને ગતિશીલ માનવામાં આવે છે, જ્યારે 'કે-4' સમુદ્ર-આધારિત ક્ષમતાઓને મજબૂત બનાવશે. આ પ્રણાલીઓ માટે વધારાના શસ્ત્રોની ઉપલબ્ધ રહેવાથી અવરોધક ક્ષમતામાં વધારો કરશે.

બધા જ સમાચાર અને અપડેટ્સ મેળવવા માટે પ્લેસ્ટોર/એપ સ્ટોર પર જઇને અથવા આ લાઇન પર ક્લિક કરીને ડાઉનલોડ કરો અમારી લેટેસ્ટ એપ