ન્યૂઝ અપડેટ્સ
Last Updated: 09:26 AM, 17 November 2026
ADVERTISEMENT
ASEAN દક્ષિણ-પૂર્વ એશિયાના દેશોનું એક મોટું સંગઠન છે, જેનો મુખ્ય હેતુ આર્થિક વિકાસ અને પ્રાદેશિક શાંતિ જાળવવાનો છે. હાલમાં આ સંગઠનમાં 11 દેશો સામેલ છે, પરંતુ ભારત તેનો સભ્ય નથી. તેમ છતાં ભારત અને ASEAN વચ્ચે વેપાર, સુરક્ષા અને રાજકીય સંબંધો સતત મજબૂત થયા છે. વર્ષ 1992માં ભારતે આ સંગઠન સાથે વાતચીતની શરૂઆત કરી હતી અને આજે બંને વચ્ચે વ્યાપક વ્યૂહાત્મક ભાગીદારી છે. ત્યારે સવાલ એ છે કે ભારત ASEANનો સભ્ય ન હોવા છતાં તેની સમિટમાં કેવી રીતે ભાગ લે છે અને આ સંબંધો ભારત માટે કેમ આટલા ખાસ છે?
ADVERTISEMENT
ASEANનું પૂરું નામ Association of Southeast Asian Nations છે. ગુજરાતીમાં તેને દક્ષિણ-પૂર્વ એશિયાઈ રાષ્ટ્રોનું સંગઠન કહી શકાય છે. તેની સ્થાપના 8 ઓગસ્ટ, 1967ના રોજ થાઈલેન્ડની રાજધાની બેંગકોકમાં થઈ હતી. શરૂઆતમાં આ સંગઠનમાં પાંચ દેશો સામેલ હતા. ઇન્ડોનેશિયા, મલેશિયા, ફિલિપાઈન્સ, સિંગાપોર અને થાઈલેન્ડે સાથે મળીને આ સંગઠન બનાવ્યું હતું.આ સંગઠન બનાવવાનો મુખ્ય હેતુ દક્ષિણ-પૂર્વ એશિયાના દેશો વચ્ચે આર્થિક વિકાસ વધારવો, સામાજિક પ્રગતિને પ્રોત્સાહન આપવું અને સંસ્કૃતિના આદાન-પ્રદાનને આગળ વધારવાનો હતો. આ સાથે જ દેશો વચ્ચેના વિવાદો ઘટાડીને વિસ્તારમાં શાંતિ અને સ્થિરતા જાળવવાનો પણ તેનો ઉદ્દેશ્ય હતો.હાલમાં ASEANમાં 11 દેશો સામેલ છે. તેમાં બ્રુનેઈ દારુસ્સલામ, કંબોડિયા, ઇન્ડોનેશિયા, લાઓસ, મલેશિયા, મ્યાનમાર, ફિલિપાઈન્સ, સિંગાપોર, થાઈલેન્ડ, તિમોર-લેસ્તે અને વિયેતનામનો સમાવેશ થાય છે. આ દેશો વેપાર, રોકાણ, સુરક્ષા અને અન્ય પ્રાદેશિક મુદ્દાઓ પર સાથે મળીને કામ કરે છે.
ADVERTISEMENT
ઘણા લોકોને સવાલ થાય છે કે ભારત એશિયાનો મોટો દેશ છે અને દક્ષિણ-પૂર્વ એશિયાના દેશો સાથે તેના જૂના સંબંધો છે, તો પછી ભારત ASEANનું સભ્ય કેમ નથી? તેની પાછળનું મુખ્ય કારણ ભૌગોલિક છે.ASEANના ચાર્ટર મુજબ આ સંગઠનનું સભ્ય બનવા માટે દેશ દક્ષિણ-પૂર્વ એશિયાનો હોવો જરૂરી છે. આ ઉપરાંત સંગઠનના હાલના તમામ સભ્યોની મંજૂરી પણ જરૂરી છે. ભારત ભૌગોલિક રીતે દક્ષિણ એશિયામાં આવે છે. આથી તે ASEANની સભ્યપદ માટેની મુખ્ય શરત પૂરી કરતું નથી.બીજું કારણ ભારત અને ASEAN વચ્ચેના શરૂઆતના સમયના સંબંધો પણ છે. વર્ષ 1967માં જ્યારે ASEANની સ્થાપના થઈ ત્યારે ભારતની વિદેશ નીતિ બિનજોડાણવાદી હતી. ભારત પોતાની આર્થિક સ્થિતિને મજબૂત કરવામાં વ્યસ્ત હતું. તે સમયે દક્ષિણ-પૂર્વ એશિયાના દેશો સાથે ભારતનો સંપર્ક પણ આજના જેટલો મજબૂત નહોતો. જોકે સમય જતાં બંને વચ્ચેના સંબંધોમાં મોટો બદલાવ આવ્યો.
ADVERTISEMENT

ADVERTISEMENT
ભારત અને ASEAN વચ્ચેના સંબંધોમાં વર્ષ 1991 એક મોટો વળાંક સાબિત થયું. આ સમયે ભારતે આર્થિક સુધારા અને ઉદારીકરણની નીતિ અપનાવી હતી. સાથે જ ભારતે દક્ષિણ-પૂર્વ એશિયા સાથેના સંબંધો વધારવા માટે 'લુક ઈસ્ટ પોલિસી' એટલે કે પૂર્વ તરફ જુઓ નીતિ શરૂ કરી હતી.આ નીતિ હેઠળ ભારતે ASEAN દેશો સાથે વેપાર, રોકાણ અને રાજકીય સંબંધો મજબૂત કરવા પર ધ્યાન આપ્યું. વર્ષ 1992માં ભારતને ASEANના સેક્ટોરલ ડાયલોગ પાર્ટનરનો દરજ્જો મળ્યો હતો. શરૂઆતમાં આ ભાગીદારી વેપાર અને કેટલાક મર્યાદિત ક્ષેત્રો સુધી હતી.ત્યારબાદ વર્ષ 1995માં ભારતને ફુલ ડાયલોગ પાર્ટનરનો દરજ્જો મળ્યો. આ સાથે બંને વચ્ચે રાજકીય, આર્થિક અને અન્ય મહત્વના મુદ્દાઓ પર નિયમિત વાતચીતનો રસ્તો ખુલ્યો. વર્ષ 2002થી ભારત અને ASEAN વચ્ચે દર વર્ષે શિખર સંમેલન યોજાવાની શરૂઆત થઈ.વર્ષ 2005માં ભારત ઈસ્ટ એશિયા સમિટનું સ્થાપક સભ્ય બન્યું. આ ભારત માટે મોટી રાજદ્વારી સફળતા હતી, કારણ કે હવે ભારતને એશિયા-પ્રશાંત વિસ્તારના મોટા દેશો સાથે સીધી ચર્ચા કરવાની તક મળી.
વર્ષ 2010માં ભારત અને ASEAN વચ્ચે માલસામાનના વેપાર માટે મુક્ત વેપાર કરાર લાગુ થયો. તેના કારણે બંને વચ્ચે વેપાર વધારવા માટે નવી તકો ઊભી થઈ. ત્યારબાદ વર્ષ 2014માં વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીની સરકારે 'લુક ઈસ્ટ પોલિસી'ને બદલીને 'એક્ટ ઈસ્ટ પોલિસી' બનાવી. તેનો હેતુ માત્ર સંબંધો જાળવવાનો નહીં, પરંતુ વેપાર, કનેક્ટિવિટી અને સુરક્ષાના ક્ષેત્રમાં સક્રિય રીતે કામ કરવાનો હતો.વર્ષ 2022માં ભારત અને ASEAN વચ્ચેના સંબંધોને વ્યાપક વ્યૂહાત્મક ભાગીદારીનો દરજ્જો આપવામાં આવ્યો. આ દર્શાવે છે કે ભારત હવે આ સંગઠન માટે માત્ર વેપારી ભાગીદાર નથી, પરંતુ પ્રાદેશિક સુરક્ષા અને રાજકીય મુદ્દાઓમાં પણ મહત્વનો સહયોગી છે.
ADVERTISEMENT

ADVERTISEMENT
ASEAN સાથે જોડાયેલા દેશોને અલગ-અલગ દરજ્જા આપવામાં આવે છે. આ દરજ્જા પ્રમાણે સંગઠનમાં તેમની ભૂમિકા અને અધિકારો નક્કી થાય છે.સભ્ય દેશ: ASEANના સભ્ય દેશોને સંગઠનના નિર્ણયો લેવામાં સીધી ભાગીદારી મળે છે. તેઓ સંગઠનના નિયમો અને ચાર્ટર પ્રમાણે કામ કરે છે. આ દેશો વારાફરતી સંગઠનની અધ્યક્ષતા પણ સંભાળે છે. હાલમાં ASEANમાં 11 સભ્ય દેશો છે.ડાયલોગ પાર્ટનર: ભારત, અમેરિકા, ચીન, જાપાન, રશિયા અને યુરોપિયન યુનિયન જેવા દેશો અને સંગઠનો ASEANના ડાયલોગ પાર્ટનર છે. આ દેશો વેપાર, સુરક્ષા, દરિયાઈ સહયોગ અને અન્ય મુદ્દાઓ પર ASEAN સાથે નિયમિત ચર્ચા કરે છે. જોકે તેમને સભ્ય દેશોની જેમ સંગઠનના આંતરિક નિર્ણયો લેવામાં મત આપવાનો અધિકાર મળતો નથી.ઓબ્ઝર્વર: આ સૌથી મર્યાદિત દરજ્જો છે. ઓબ્ઝર્વર દેશને ASEANની કેટલીક બેઠકોમાં ભાગ લેવાની તક મળે છે, પરંતુ તેની ભૂમિકા ડાયલોગ પાર્ટનર કરતાં પણ મર્યાદિત હોય છે. પાપુઆ ન્યૂ ગિનીને આ પ્રકારનો દરજ્જો મળેલો છે.આમ, ભારત ASEANનું સભ્ય ન હોવા છતાં તેને ડાયલોગ પાર્ટનર તરીકે મહત્વનું સ્થાન મળ્યું છે. આથી ભારત સંગઠનના સભ્યો સાથે સીધી વાતચીત કરી શકે છે અને પોતાના હિત સાથે જોડાયેલા મુદ્દાઓ રજૂ કરી શકે છે.
વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી 16 અને 17 નવેમ્બર દરમિયાન ફિલિપાઈન્સની મુલાકાતે છે. ફિલિપાઈન્સના રાષ્ટ્રપતિ ફર્ડિનાન્ડ માર્કોસ જુનિયરના આમંત્રણ પર તેઓ આ મુલાકાતે પહોંચ્યા છે. 17 નવેમ્બરે તેઓ 23મા ASEAN-ભારત શિખર સંમેલન અને 21મા ઈસ્ટ એશિયા સમિટમાં ભાગ લેશે.આ વર્ષના ASEAN શિખર સંમેલનની થીમ 'નેવિગેટિંગ ધ ફ્યુચર' રાખવામાં આવી છે. એટલે કે ભવિષ્યના પડકારો અને તકોને ધ્યાનમાં રાખીને દેશો વચ્ચે સહયોગ વધારવા પર ભાર મૂકવામાં આવશે.આ બેઠકમાં ભારત અને ASEAN વચ્ચેના વેપાર કરારની સમીક્ષા મુખ્ય મુદ્દાઓમાંથી એક રહેશે. બંને પક્ષો વચ્ચેના વેપારને વધુ સરળ બનાવવા, વેપારની અડચણો દૂર કરવા અને ભારતીય ઉત્પાદનોને ASEANના બજારોમાં વધુ સારી પહોંચ મળે તે અંગે ચર્ચા થઈ શકે છે.આ ઉપરાંત હિંદ-પ્રશાંત વિસ્તારમાં દરિયાઈ સુરક્ષા, દરિયાઈ વેપારના રસ્તાઓની સુરક્ષા અને પ્રાદેશિક સ્થિરતા જેવા મુદ્દાઓ પણ ચર્ચાના કેન્દ્રમાં રહેશે. વડાપ્રધાન મોદી ફિલિપાઈન્સના રાષ્ટ્રપતિ દ્વારા આમંત્રિત નેતાઓના સન્માનમાં યોજાનારા રાત્રિભોજનમાં પણ ભાગ લેશે.
ભારત માટે ASEAN માત્ર દક્ષિણ-પૂર્વ એશિયાના દેશોનું સંગઠન નથી, પરંતુ વેપાર, સુરક્ષા અને વિદેશ નીતિની દૃષ્ટિએ પણ મહત્વનું મંચ છે. ASEAN ભારતના મહત્વના વેપારી ભાગીદારોમાં સામેલ છે. ભારત આ દેશો સાથે પેટ્રોલિયમ, મશીનરી, ઇલેક્ટ્રોનિક્સ, કેમિકલ્સ, કૃષિ ઉત્પાદનો અને અન્ય ચીજવસ્તુઓનો વેપાર કરે છે.ભારત અને ASEAN વચ્ચેના મુક્ત વેપાર કરારની સમીક્ષા પણ આર્થિક રીતે મહત્વની છે. ભારત ઇચ્છે છે કે ભારતીય ઉત્પાદનોને ASEANના બજારોમાં વધુ સારી તક મળે અને વેપારમાં રહેલી અસમાનતા ઘટાડવામાં મદદ મળે. આ ઉપરાંત બંને તરફથી રોકાણ વધે અને નવા વ્યવસાયિક સંબંધો ઊભા થાય તે પણ મહત્વનું છે.દરિયાઈ સુરક્ષાની દૃષ્ટિએ પણ ASEAN ભારત માટે ખાસ છે. દક્ષિણ ચીન સાગર જેવા વિસ્તારોમાંથી વિશ્વનો મોટો દરિયાઈ વેપાર પસાર થાય છે. ભારતનો પણ આંતરરાષ્ટ્રીય વેપાર આ દરિયાઈ માર્ગો સાથે જોડાયેલો છે. આથી આ વિસ્તારમાં શાંતિ જળવાઈ રહે અને જહાજોની અવરજવર સરળ રહે તે ભારતના હિતમાં છે.હિંદ-પ્રશાંત વિસ્તારમાં ભારત પોતાની હાજરી મજબૂત કરવા માગે છે. આ માટે ASEAN દેશો સાથેનો સહયોગ ખૂબ જરૂરી છે. કનેક્ટિવિટી, સંરક્ષણ, આતંકવાદ સામે સહયોગ અને ટેક્નોલોજી જેવા ક્ષેત્રોમાં પણ બંને પક્ષો સાથે મળીને કામ કરી શકે છે.
સંકળાયેલા મુદ્દાઓ
Sub Editor at VTV Gujarati | 8+ Years of Experience in Gujarati Journalism, News Writing & Digital Content Creation.