Geopolitics / ચાબહાર પોર્ટ પર અમેરિકાનો હુમલો, ભારતના વ્યૂહાત્મક સપનાને લાગ્યો ઝટકો? જાણો આ બંદર કેમ છે ભારત માટે 'ગેમ ચેન્જર'

અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે વધતા તણાવ વચ્ચે ઈરાનના દક્ષિણ-પૂર્વમાં આવેલા ચાબહાર પોર્ટ નજીક થયેલા હુમલાએ સમગ્ર વિશ્વનું ધ્યાન ખેંચ્યું છે. મીડિયા અહેવાલો અનુસાર હુમલામાં પોર્ટના કેટલાક ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરને નુકસાન પહોંચ્યું હોવાની માહિતી સામે આવી છે, જોકે નુકસાનનું સંપૂર્ણ મૂલ્યાંકન હજુ બાકી છે.

ભારત માટે આ માત્ર ઈરાનનો એક બંદર નથી, પરંતુ મધ્ય એશિયા સુધી પહોંચવાનો સૌથી મહત્વપૂર્ણ વ્યૂહાત્મક દરવાજો છે. વર્ષોથી ભારતે આ પ્રોજેક્ટમાં રોકાણ કર્યું છે અને તેને પોતાની વેપાર તથા વિદેશ નીતિનો મહત્વનો ભાગ બનાવ્યો છે. જો ચાબહારની કામગીરી લાંબા સમય સુધી પ્રભાવિત થાય, તો તેની અસર માત્ર ઈરાન સુધી મર્યાદિત નહીં રહે પરંતુ ભારતના વેપાર, કનેક્ટિવિટી અને ભૂરાજકીય હિતો પર પણ પડી શકે છે.

ચાબહાર પોર્ટ ભારત માટે એટલો મહત્વનો કેમ?

ચાબહાર પોર્ટ ઈરાનના દક્ષિણ-પૂર્વ કિનારે ઓમાનની ખાડી (Gulf of Oman) પર આવેલો છે. તેની સૌથી મોટી વિશેષતા એ છે કે અહીંથી ભારત પાકિસ્તાનને બાયપાસ કરીને સીધું અફઘાનિસ્તાન અને ત્યારબાદ મધ્ય એશિયાના દેશો સુધી વેપાર કરી શકે છે.

આ પોર્ટ ભારતને પાકિસ્તાનના કરાચી બંદર અથવા ચીન-પાકિસ્તાન આર્થિક કોરિડોર (CPEC) પર નિર્ભર રહેવાની જરૂરિયાત ઘટાડે છે. ઉપરાંત, તે ભારતના આંતરરાષ્ટ્રીય ઉત્તર-દક્ષિણ પરિવહન કોરિડોર (INSTC) માટે પણ મહત્વપૂર્ણ કડી છે, જેના માધ્યમથી ભારતથી ઈરાન, મધ્ય એશિયા, કોકેસસ અને રશિયા સુધી માલસામાન ઝડપથી પહોંચાડી શકાય છે.

ઐતિહાસિક કરાર: ભારતે કેમ કર્યું લાંબા ગાળાનું રોકાણ?

મે 2024માં ભારત અને ઈરાને ચાબહાર પોર્ટના શાહિદ બેહેશ્તિ ટર્મિનલના સંચાલન માટે 10 વર્ષનો કરાર કર્યો હતો. આ કરાર હેઠળ ઇન્ડિયા પોર્ટ્સ ગ્લોબલ લિમિટેડ (IPGL)ને ટર્મિનલનું સંચાલન અને વિકાસ કરવાની જવાબદારી સોંપવામાં આવી હતી. આ લાંબા ગાળાનો કરાર ભારતના મધ્ય એશિયા અને યુરેશિયા તરફના વ્યૂહાત્મક તથા આર્થિક વિઝનનો મહત્વપૂર્ણ ભાગ માનવામાં આવે છે.

હુમલાથી ભારતને શું નુકસાન થઈ શકે?

જો ચાબહાર પોર્ટની કામગીરી લાંબા સમય માટે ખોરવાય તો તેની અસર અનેક સ્તરે થઈ શકે છે.

• વેપારને ફટકો: ભારતથી અફઘાનિસ્તાન અને મધ્ય એશિયા જતો માલસામાન વિલંબિત થઈ શકે છે.
• INSTC પર અસર: ભારતના વૈકલ્પિક ટ્રેડ રૂટની કાર્યક્ષમતા ઘટી શકે છે.
• વ્યૂહાત્મક પડકાર: ચીન દ્વારા વિકસાવવામાં આવેલા ગ્વાદર પોર્ટ સામે ભારતનું વ્યૂહાત્મક સંતુલન નબળું પડી શકે છે.
• રોકાણ પર અનિશ્ચિતતા: ભારતે કરેલા ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર રોકાણ અને ભવિષ્યના વિકાસ કાર્યો પર અસર થઈ શકે છે.
• પ્રાદેશિક અસ્થિરતા: પશ્ચિમ એશિયામાં વધતા સંઘર્ષથી શિપિંગ, વીમા ખર્ચ અને વેપાર ખર્ચમાં વધારો થઈ શકે છે.

ગ્વાદર પોર્ટનો વિકલ્પ છે ચાબહાર પોર્ટ

ચાબહાર પોર્ટને ઘણીવાર પાકિસ્તાનના ગ્વાદર પોર્ટના વિકલ્પ તરીકે જોવામાં આવે છે. ગ્વાદર ચીનના બેલ્ટ એન્ડ રોડ ઇનિશિયેટિવ (BRI) અને ચીન-પાકિસ્તાન આર્થિક કોરિડોરનો મહત્વપૂર્ણ ભાગ છે, જ્યારે ચાબહાર ભારતને પોતાના સ્વતંત્ર વેપાર અને વ્યૂહાત્મક માર્ગો વિકસાવવાની તક આપે છે. આ કારણે ચાબહાર માત્ર વેપારી પ્રોજેક્ટ નહીં પરંતુ ભારતની ઇન્ડો-પેસિફિક અને પશ્ચિમ એશિયા નીતિનું મહત્વપૂર્ણ કેન્દ્ર બની ગયું છે.

આગળ શું?

હાલ હુમલાથી થયેલા વાસ્તવિક નુકસાનનું સંપૂર્ણ ચિત્ર સ્પષ્ટ થયું નથી. જો પોર્ટની કામગીરી ઝડપથી સામાન્ય થઈ જાય તો અસર મર્યાદિત રહી શકે છે. પરંતુ જો સંઘર્ષ લાંબો ચાલે અથવા ચાબહારનું ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર વારંવાર નિશાન બને, તો ભારતને પોતાના વેપાર અને વ્યૂહાત્મક આયોજનમાં નવા વિકલ્પો પર વિચારવું પડી શકે.

ચાબહાર પોર્ટ ભારત માટે માત્ર એક બંદર નથી; તે દાયકાઓથી તૈયાર થતી એવી વ્યૂહાત્મક કડી છે, જે ભારતને પશ્ચિમ એશિયા, મધ્ય એશિયા અને યુરેશિયા સાથે વધુ મજબૂત રીતે જોડે છે. તેથી ચાબહાર પર થતી કોઈપણ મોટી અસર માત્ર ઈરાનનો મુદ્દો નથી, પરંતુ ભારતના લાંબા ગાળાના આર્થિક અને ભૂરાજકીય હિતો સાથે સીધી રીતે જોડાયેલી ઘટના છે.