ન્યૂઝ અપડેટ્સ
VTV / ગુજરાત / મહિલાઓ મતદાનમાં પુરુષોને આપે છે ટક્કર, છતાં સંસદ-વિધાનસભામાં ભાગીદારી માત્ર 10 ટકા! ટિકિટ-સુરક્ષા અને અનામત સુધી અનેક પડકારો!
Last Updated: 02:34 PM, 16 November 2026
ADVERTISEMENT
રાજકારણમાં મહિલાઓની ભાગીદારી વધારવાની વાત વર્ષોથી થઈ રહી છે, છતાં સત્તાના કેન્દ્રમાં તેમનું સ્થાન મર્યાદિત છે. ચૂંટણીમાં ઉમેદવારોની પસંદગીથી લઈને પક્ષની અંદર જવાબદારી સોંપવા સુધી મહિલાઓને અનેક અડચણોનો સામનો કરવો પડે છે. મહિલા અનામતનો કાયદો બન્યો હોવા છતાં તેના અમલની રાહ જોવાઈ રહી છે. રાજકીય ક્ષેત્રમાં સુરક્ષાનો અભાવ અને પરિવાર આધારિત રાજકારણ પણ મહિલાઓ માટે મુશ્કેલી ઊભી કરે છે. આ બધા વચ્ચે મહિલાઓનું મતદાનનું પ્રમાણ વધતું જાય છે, પરંતુ તેમના મતની સરખામણીએ સત્તામાં ભાગીદારી ઘણી ઓછી છે.
ADVERTISEMENT
રાજકીય પક્ષો માટે ચૂંટણી જીતવી સૌથી મોટું લક્ષ્ય હોય છે. ઉમેદવારોની પસંદગી કરતી વખતે પક્ષો જાતિ, વિસ્તાર, સામાજિક સમીકરણ અને જીતવાની શક્યતા જેવા અનેક મુદ્દા ધ્યાનમાં લે છે. પરંતુ આ ગણતરીમાં મહિલા ઉમેદવારોને કેટલી જગ્યા મળે છે તે જોવું પણ જરૂરી છે.2024ની ચૂંટણીમાં કુલ 39,789 ઉમેદવારોમાંથી માત્ર 4,073 મહિલાઓ ચૂંટણી મેદાનમાં હતી. એટલે કે મહિલા ઉમેદવારોનું પ્રમાણ 10.2 ટકા જેટલું હતું. સૌથી નોંધપાત્ર બાબત એ છે કે કોઈ પણ રાષ્ટ્રીય રાજકીય પક્ષે 33 ટકા મહિલા ઉમેદવારોને ટિકિટ આપી નહોતી.
ADVERTISEMENT
આ આંકડા એવા સમયે સામે આવ્યા છે જ્યારે ચૂંટણી પહેલાં મહિલાઓને આકર્ષવા માટે વિવિધ યોજનાઓની જાહેરાત કરવામાં આવે છે. મહિલાઓના ખાતામાં આર્થિક સહાય પહોંચાડવાથી લઈને અન્ય સુવિધાઓ આપવાનાં વચનો આપવામાં આવે છે. પરંતુ ચૂંટણી લડવાની તક આપવાની વાત આવે ત્યારે પક્ષોની પ્રાથમિકતા બદલાઈ જાય છે.મહિલાઓને માત્ર મત મેળવવાનું માધ્યમ બનાવવાને બદલે પક્ષોએ તેમને ઉમેદવાર અને નેતા તરીકે પણ આગળ લાવવી જોઈએ. ખાસ કરીને સામાન્ય પરિવારમાંથી આવતી અને સ્થાનિક સ્તરે લોકો માટે કામ કરતી મહિલાઓને પણ ચૂંટણી લડવાની તક મળવી જરૂરી છે.
ADVERTISEMENT
મહિલાઓને રાજકીય ક્ષેત્રમાં વધુ સ્થાન મળે તે માટે 33 ટકા મહિલા અનામતનો કાયદો બનાવવામાં આવ્યો છે. તેના હેઠળ લોકસભા અને રાજ્ય વિધાનસભાઓમાં એક તૃતીયાંશ બેઠકો મહિલાઓ માટે અનામત રાખવાની જોગવાઈ છે. જોકે, કાયદો બન્યા બાદ તેનો અમલ ક્યારે થશે તે સૌથી મોટો સવાલ છે.આ અનામત લાગુ કરવાની પ્રક્રિયા વસ્તી ગણતરી અને સીમાંકન સાથે જોડાયેલી છે. એટલે કાયદો હોવા છતાં મહિલાઓને તેનો લાભ મેળવવા માટે આ બંને પ્રક્રિયાની રાહ જોવી પડી રહી છે.2026માં લોકસભાની કુલ બેઠકો વધારીને 850 કરવાની અને 2011ની વસ્તી ગણતરીના આધારે સીમાંકન કરવાની દરખાસ્ત ચર્ચામાં આવી હતી. જોકે, 17 એપ્રિલ, 2026ના રોજ સીમાંકન ખરડો લોકસભામાં પસાર થઈ શક્યો નહોતો. આ ઘટનાથી મહિલા અનામતના અમલને લઈને ફરી ચર્ચા શરૂ થઈ હતી. હાલની સ્થિતિમાં 2034ની લોકસભા ચૂંટણી સુધી આ પ્રક્રિયા પાછળ ઠેલાવાની શક્યતા પણ વ્યક્ત કરવામાં આવી રહી છે.જોકે, સ્થાનિક સ્વરાજની સંસ્થાઓમાં મહિલાઓને વધુ તક મળી રહી છે. દેશનાં 21 રાજ્યો અને બે કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોમાં સ્થાનિક સંસ્થાઓની 50 ટકા બેઠકો મહિલાઓ માટે અનામત છે. આ અનુભવ બતાવે છે કે મહિલાઓને તક આપવામાં આવે તો તેઓ સ્થાનિક સ્તરે નેતૃત્વ કરી શકે છે. હવે આ ભાગીદારી વિધાનસભા અને સંસદમાં પણ વધે તે જરૂરી છે.
ADVERTISEMENT
ચૂંટણીમાં ટિકિટ મળી જાય તો પણ મહિલાઓ માટે રાજકીય સફર સરળ બની જતી નથી. પ્રચાર, પક્ષની અંદરની કામગીરી અને જાહેર જીવન દરમિયાન તેમને અનેક પ્રકારની મુશ્કેલીઓનો સામનો કરવો પડી શકે છે. હેરાનગતિ, અપમાનજનક ટિપ્પણીઓ અને ધમકીઓના કારણે પણ મહિલાઓ રાજકારણમાં સક્રિય થવાથી દૂર રહી શકે છે.આ મુદ્દે 15 સપ્ટેમ્બર, 2025ના રોજ સુપ્રીમ કોર્ટમાં રાજકીય પક્ષોને POSH કાયદા હેઠળ આવરી લેવાની માગ કરતી અરજી પર સુનાવણી થઈ હતી. આ કાયદો કાર્યસ્થળે મહિલાઓની જાતીય સતામણી રોકવા માટે બનાવવામાં આવ્યો છે. જોકે, સુપ્રીમ કોર્ટે અરજી ફગાવી દીધી હતી અને કેરળ હાઇકોર્ટના ચુકાદાને માન્ય રાખ્યો હતો.કોર્ટના મત મુજબ રાજકીય પક્ષો અને તેમના સભ્યો વચ્ચે સામાન્ય માલિક-કર્મચારી જેવો સંબંધ હોતો નથી. તેથી પક્ષોમાં આંતરિક ફરિયાદ સમિતિ બનાવવી ફરજિયાત ગણાવી શકાય નહીં.અરજીમાં રજૂ કરવામાં આવેલા દાવા મુજબ 45 ટકા મહિલા નેતાઓએ શારીરિક અને 49 ટકાએ મૌખિક દુર્વ્યવહારનો સામનો કર્યો હતો. આ આંકડા રાજકીય ક્ષેત્રમાં મહિલાઓની સુરક્ષાનો મુદ્દો કેટલો ગંભીર છે તે દર્શાવે છે. મહિલાઓને રાજકારણમાં આગળ લાવવી હોય તો તેમની ફરિયાદો સાંભળવા માટે વિશ્વાસપાત્ર વ્યવસ્થા પણ હોવી જોઈએ.

ADVERTISEMENT
આ પણ વાંચોઃ પ્રકાશના પર્વ દિવાળીમાં જ ગુજરાતમાં ઘટી વીજળીની માગ, કારણ જાણીને આશ્ચર્ય થશે!
ADVERTISEMENT
રાજકારણમાં પ્રવેશ મેળવવા માટે માત્ર લાયકાત અને લોકો વચ્ચે કામ કરવું પૂરતું સાબિત થતું નથી. પક્ષમાં ઓળખાણ અને રાજકીય સંપર્કો પણ ઘણી વખત મહત્વના બની જાય છે. આ જ કારણ છે કે રાજકીય પરિવાર સાથે જોડાયેલી મહિલાઓને અન્ય મહિલાઓની સરખામણીએ વધુ તક મળતી હોવાના આંકડા સામે આવ્યા છે.સપ્ટેમ્બર 2025ના વિશ્લેષણમાં 5,203 સાંસદો, ધારાસભ્યો અને વિધાન પરિષદના સભ્યોની વિગતો તપાસવામાં આવી હતી. તેમાંથી 1,106 પ્રતિનિધિઓ એટલે કે 21 ટકા રાજકીય પરિવારો સાથે જોડાયેલા હતા. લોકસભામાં આ પ્રમાણ 31 ટકા અને વિધાનસભામાં 20 ટકા નોંધાયું હતું.મહિલાઓના મામલે આ તફાવત વધારે મોટો છે. કુલ 4,664 પુરુષ પ્રતિનિધિઓમાંથી 18 ટકા રાજકીય પરિવાર સાથે જોડાયેલા હતા.
બીજી તરફ 539 મહિલા પ્રતિનિધિઓમાંથી 47 ટકા રાજકીય પરિવારો સાથે સંબંધ ધરાવતી હતી.આનો અર્થ એ છે કે રાજકારણમાં પહોંચેલી મહિલાઓમાં રાજકીય પરિવાર સાથે જોડાણ ધરાવતી મહિલાઓનો હિસ્સો ઘણો મોટો છે. સામાન્ય પરિવારમાંથી આવતી મહિલાઓએ પોતાની ઓળખ બનાવવા માટે સંગઠનમાં કામ કરવું પડે છે અને લાંબા સમય સુધી તકની રાહ જોવી પડે છે. રાજકીય પક્ષો જો ખરેખર મહિલાઓનું પ્રતિનિધિત્વ વધારવા માગતા હોય તો આ અસમાનતા દૂર કરવી પડશે.
ભારતમાં મહિલાઓને મતદાનનો અધિકાર બંધારણના અમલના શરૂઆતના દિવસથી જ મળ્યો હતો. આજે મહિલાઓ ચૂંટણી પ્રક્રિયામાં સક્રિય રીતે ભાગ લે છે. 2019ની લોકસભા ચૂંટણીમાં કુલ મતદારોમાં મહિલાઓનું પ્રમાણ 48.09 ટકા હતું, જે 2024માં વધીને 48.62 ટકા થયું હતું.ખાસ વાત એ છે કે બંને ચૂંટણીમાં મહિલાઓનું મતદાન પુરુષો કરતાં વધુ રહ્યું હતું. એટલે મહિલાઓ મતદાનથી દૂર રહે છે એવું કહી શકાય નહીં. તેમ છતાં ચૂંટણીમાં ઉમેદવાર બનવા અને ચૂંટાયા બાદ સંસદ કે વિધાનસભામાં સ્થાન મેળવવાની વાત આવે ત્યારે તેમની સંખ્યા ઓછી જોવા મળે છે.2024ની લોકસભા અને વિધાનસભા ચૂંટણીના વિશ્લેષણમાં કુલ 51,708 ઉમેદવારોમાંથી માત્ર 5,095 મહિલા ઉમેદવારો હતી. એટલે કે આશરે 10 ટકા મહિલાઓ ચૂંટણી લડી હતી. બીજી તરફ દેશના 4,666 સાંસદો અને ધારાસભ્યોમાંથી માત્ર 464 મહિલાઓ હતી.આ સ્થિતિમાં સૌથી મોટો વિરોધાભાસ એ છે કે મહિલાઓના મતથી સરકારો બને છે, પરંતુ સરકારમાં મહિલાઓની હાજરી હજુ મર્યાદિત છે. મતદાનમાં ભાગીદારી અને સત્તામાં ભાગીદારી વચ્ચેનું આ અંતર ઘટાડવું હવે જરૂરી બની ગયું છે.
રાજકારણમાં મહિલાઓની સંખ્યા વધારવા માટે માત્ર ચૂંટણી પહેલાં વચનો આપવાથી કામ નહીં ચાલે. રાજકીય પક્ષોએ ટિકિટની ફાળવણીમાં મહિલાઓને વધુ તક આપવી પડશે. સામાન્ય પરિવારમાંથી આવતી મહિલાઓને પણ સંગઠનમાં જવાબદારી અને ચૂંટણી લડવા માટે જરૂરી સહકાર મળવો જોઈએ.સાથે જ રાજકીય ક્ષેત્રમાં મહિલાઓની સુરક્ષા માટે ફરિયાદ વ્યવસ્થા મજબૂત બનાવવી પડશે. મહિલા અનામત કાયદાનો અમલ ઝડપથી થાય તે માટે પણ જરૂરી પ્રક્રિયાઓ આગળ વધારવી પડશે.મહિલાઓ દેશના મતદાનમાં પોતાની હાજરી નોંધાવી રહી છે અને ચૂંટણીના પરિણામો પર અસર કરી રહી છે. હવે તેમને સત્તાના નિર્ણયોમાં પણ યોગ્ય સ્થાન મળે તે સમયની જરૂરિયાત છે. લોકશાહી ત્યારે જ વધુ મજબૂત બનશે જ્યારે મહિલાઓને માત્ર મત આપવાનો જ નહીં, પરંતુ ચૂંટણી લડવાનો અને સરકાર ચલાવવાનો પણ સમાન અવસર મળશે.
સંકળાયેલા મુદ્દાઓ