શિમલા કરાર / પાકિસ્તાન જેને રદ કરવાની ધમકી આપી રહ્યું તે શિમલા કરાર શું છે?, જાણો ભારત પર તેની શું અસર પડશે

Shimla Agreement : જમ્મુ-કાશ્મીરના પહેલગામમાં થયેલા આતંકવાદી હુમલા બાદ ભારત સરકારે પાકિસ્તાન વિરુદ્ધ ઘણા મોટા નિર્ણયો લીધા છે. આના જવાબમાં પાકિસ્તાને પણ એક પછી એક જવાબી પગલાં લીધાં છે. આમાં વાઘા બોર્ડર બંધ કરવા સાર્ક વિઝા સુવિધા સ્થગિત કરવા અને ભારતીય વિમાનો માટે તેનું હવાઈ ક્ષેત્ર બંધ કરવા જેવા નિર્ણયોનો સમાવેશ થાય છે. પાકિસ્તાનના વડા પ્રધાન શાહબાઝ શરીફે ગુરુવારે રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા સમિતિ (NSC) ની કટોકટી બેઠક બોલાવી હતી. પાકિસ્તાને આમાં ઘણા નિર્ણયો લીધા છે. પાકિસ્તાને ભારત પર આંતરરાષ્ટ્રીય કાયદા અને સંયુક્ત રાષ્ટ્રના ઠરાવોનું ઉલ્લંઘન કરવાનો આરોપ લગાવ્યો અને શિમલા કરારને સ્થગિત કરી દીધો. પાકિસ્તાને કહ્યું કે, તે ભારત સાથેના તમામ દ્વિપક્ષીય કરારોને સ્થગિત કરવાનો અધિકાર રાખે છે જેમાં શિમલા કરારનો પણ સમાવેશ થાય છે.

પાકિસ્તાનની આ ધમકી પછી શિમલા કરાર ફરી એકવાર ચર્ચાનું કેન્દ્ર બન્યો છે. ભારત અને પાકિસ્તાન વચ્ચેના નિર્ણાયક યુદ્ધ પછી શાંતિ પુનઃસ્થાપિત કરવા માટે 1972માં તેના પર હસ્તાક્ષર કરવામાં આવ્યા હતા. પણ પ્રશ્ન એ થાય છે કે શિમલા કરાર શું છે? તેનું મહત્વ શું છે? આજના સંદર્ભમાં તેનું શું મહત્વ છે અને શું પાકિસ્તાન તેને રદ કરી શકે છે? ચાલો આને સરળ ભાષામાં વિગતવાર સમજીએ.

શિમલા કરારની પૃષ્ઠભૂમિ: 1971નું યુદ્ધ

1971માં ભારત અને પાકિસ્તાન વચ્ચે યુદ્ધ થયું હતું, જે પૂર્વ પાકિસ્તાન (આજના બાંગ્લાદેશ) ની સ્વતંત્રતા વિશે હતું. પાકિસ્તાની સેનાએ પૂર્વ પાકિસ્તાનમાં મોટા પાયે અત્યાચાર કર્યા, જેના કારણે લાખો લોકો આશ્રય મેળવવા માટે ભારતમાં આવ્યા. જવાબમાં ભારતે હસ્તક્ષેપ કર્યો અને પાકિસ્તાન સામે લશ્કરી કાર્યવાહી શરૂ કરી. આ યુદ્ધ ભારતના નિર્ણાયક વિજય સાથે સમાપ્ત થયું. પાકિસ્તાની સેનાના લગભગ 93,000 સૈનિકોએ ભારતીય સેના સમક્ષ આત્મસમર્પણ કર્યું અને વિશ્વના નકશા પર એક નવો દેશ-બાંગ્લાદેશ-ઉભરી આવ્યો. ભારત પાકિસ્તાન પર ભારે શરતો લાદી શકે તેવી સ્થિતિમાં હતું, પરંતુ તેનાથી વિપરીત ભારતે શાંતિ અને સ્થિરતાને પ્રાથમિકતા આપી. આ વિચારસરણી સાથે ભારતે પાકિસ્તાનને વાતચીત માટે બોલાવ્યું અને શિમલા કરાર પર હસ્તાક્ષર થયા.

શિમલા કરાર: ક્યારે, ક્યાં અને કોની વચ્ચે?

શિમલા કરાર પર 2 જુલાઈ 1972ના રોજ ભારતના શિમલા શહેરમાં હસ્તાક્ષર કરવામાં આવ્યા હતા. આ કરાર પર ભારત વતી તત્કાલીન વડા પ્રધાન ઇન્દિરા ગાંધી અને પાકિસ્તાન વતી તત્કાલીન રાષ્ટ્રપતિ ઝુલ્ફીકાર અલી ભુટ્ટોએ હસ્તાક્ષર કર્યા હતા. આ કરાર કરવા માટે ઝુલ્ફીકાર ભુટ્ટો તેમની પુત્રી અને પડોશી દેશના તત્કાલીન વડા પ્રધાન બેનઝીર ભુટ્ટો સાથે 28 જૂન 1972ના રોજ શિમલા પહોંચ્યા. આ એ જ ભુટ્ટો હતા જેમણે ભારત સાથે હજાર વર્ષ સુધી યુદ્ધ લડવાની પ્રતિજ્ઞા લીધી હતી ભલે તેમને ઘાસની રોટલી ખાવી પડે. આ કરાર ફક્ત 1971ના યુદ્ધ પછીની પરિસ્થિતિને ઉકેલવા માટે જ નહોતો પરંતુ ભવિષ્યના સંબંધો સુધારવા અને શાંતિ જાળવવા માટેનો એક ઐતિહાસિક પ્રયાસ પણ હતો.

શિમલા કરારની મુખ્ય શરતો અને જોગવાઈઓ

શિમલા કરારમાં ઘણા મહત્વપૂર્ણ મુદ્દાઓ પર સંમતિ સધાઈ હતી, જેમાંથી કેટલાક મુખ્ય મુદ્દાઓ છે-

• દ્વિપક્ષીયતાનો સિદ્ધાંત : ભારત અને પાકિસ્તાન સંમત થયા કે તેઓ તેમના તમામ વિવાદો પરસ્પર વાતચીત દ્વારા ઉકેલશે. એટલે કે સંયુક્ત રાષ્ટ્ર, યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ અથવા અન્ય કોઈપણ બાહ્ય શક્તિ જેવા કોઈપણ તૃતીય પક્ષ દ્વારા મધ્યસ્થીનો અસ્વીકાર કરવામાં આવ્યો હતો.આ ભારત માટે રાજદ્વારી જીત હતી કારણ કે પાકિસ્તાને વારંવાર આંતરરાષ્ટ્રીય મંચો પર કાશ્મીરનો મુદ્દો ઉઠાવવાનો પ્રયાસ કર્યો છે.
• બળનો ઉપયોગ નહીં : બંને દેશોએ પ્રતિજ્ઞા લીધી કે તેઓ એકબીજા સામે હિંસા કે લશ્કરી બળનો ઉપયોગ નહીં કરે અને શાંતિપૂર્ણ માધ્યમથી તમામ મુદ્દાઓનું નિરાકરણ લાવશે.
• નિયંત્રણ રેખા (LoC) ની પુનઃસ્થાપના : 1971ના યુદ્ધ પછીની પરિસ્થિતિ અનુસાર નવી નિયંત્રણ રેખા નક્કી કરવામાં આવી હતી, જેને બંને દેશોએ માન્યતા આપી હતી. આ એ જ નિયંત્રણ રેખા છે જે આજે પણ ભારત અને પાકિસ્તાન વચ્ચેની સરહદો નક્કી કરે છે.
• યુદ્ધ કેદીઓ અને કબજે કરેલી જમીન પરત : ભારતે લગભગ 93,000 પાકિસ્તાની યુદ્ધ કેદીઓને કોઈપણ વધારાની શરતો વિના મુક્ત કર્યા. આ સાથે યુદ્ધ દરમિયાન ભારતે કબજે કરેલી મોટાભાગની જમીન પણ પાકિસ્તાનને પરત કરવામાં આવી.

શિમલા કરારનું મહત્વ: ભારતનો રાજદ્વારી વિજય

શિમલા કરાર દ્વારા ભારતે કાશ્મીરને દ્વિપક્ષીય મુદ્દો જાહેર કર્યો. આનો અર્થ એ થયો કે હવે પાકિસ્તાન સંયુક્ત રાષ્ટ્ર કે કોઈ ત્રીજા દેશ પાસેથી મધ્યસ્થી ની અપેક્ષા રાખી શકે નહીં. એક તરફ પાકિસ્તાનની હાર અને તેના સૈનિકોનું શરણાગતિ હતું, તો બીજી તરફ ભારતનો પરિપક્વ અને શાંતિપ્રિય અભિગમ હતો. આનાથી આંતરરાષ્ટ્રીય સમુદાયમાં ભારતની છબી વધુ મજબૂત બને છે.

કાશ્મીર અને શિમલા કરાર

શિમલા કરારની સૌથી મહત્વપૂર્ણ અસર કાશ્મીર મુદ્દા પર પડી. પાકિસ્તાન ઘણીવાર આ મુદ્દાને આંતરરાષ્ટ્રીય મંચો પર લઈ જવાનો પ્રયાસ કરે છે પરંતુ શિમલા કરાર તેને દ્વિપક્ષીય વાતચીત સુધી મર્યાદિત રાખે છે. ભારત આ વાતનો ઉપયોગ કાનૂની આધાર તરીકે કરે છે કે કાશ્મીર આંતરરાષ્ટ્રીય મુદ્દો નથી. 1948માં સંયુક્ત રાષ્ટ્ર સુરક્ષા પરિષદે કાશ્મીર પર એક ઠરાવ પસાર કર્યો જેમાં જનમત સંગ્રહનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો હતો. પરંતુ 1972માં જ્યારે પાકિસ્તાને શિમલા કરાર હેઠળ દ્વિપક્ષીયતા સ્વીકારી ત્યારે આ દરખાસ્તો અપ્રસ્તુત બની ગઈ. આ જ કારણ છે કે ભારત યુએનના હસ્તક્ષેપને નકારે છે.

પાકિસ્તાને વારંવાર શિમલા સંધિની શરતોનું ઉલ્લંઘન કર્યું

પાકિસ્તાને ભારતને એવું પોકળ વચન આપ્યું હતું, જેનું મૂલ્ય ન તો તે રાષ્ટ્ર સમજી શક્યું કે ન તો પૂરું કરી શક્યું. પાકિસ્તાને શામીલા સંધિમાં આપેલા આશ્વાસનો વારંવાર ઉલ્લંઘન કર્યું છે. ઇતિહાસ સાક્ષી છે કે, પાકિસ્તાને સંયુક્ત રાષ્ટ્રથી લઈને ઓર્ગેનાઈઝેશન ઓફ ઈસ્લામિક કોઓપરેશન (OIC) સુધી અનેક વૈશ્વિક મંચો પર કાશ્મીર જેવા સંવેદનશીલ અને આંતરિક ભારતીય મુદ્દાઓ ઉઠાવ્યા છે, અને દરેક વખતે તે આંતરરાષ્ટ્રીય મંચ પર જૂઠો સાબિત થયો છે. આ ઉપરાંત તેનો સૌથી જીવંત અને સળગતો પુરાવો 1999 માં થયેલ કારગિલ યુદ્ધ છે. આ યુદ્ધ એવા સમયે થયું હતું જ્યારે ભારત અને પાકિસ્તાન વચ્ચેના સંબંધોને સામાન્ય બનાવવા માટે લાહોર બસ સેવા જેવી પહેલ ચાલી રહી હતી. ભારતે મિત્રતાનો હાથ લંબાવ્યો હતો, પરંતુ આ યુદ્ધ કરીને પાકિસ્તાને ભારતની પીઠમાં છરો ભોંક્યો.

શું પાકિસ્તાન શિમલા કરાર રદ કરી શકે છે?

2025માં પહેલગામ આતંકવાદી હુમલા પછી ભારતે પાકિસ્તાન સામે મજબૂત રાજદ્વારી કાર્યવાહી શરૂ કરી. તેના જવાબમાં પાકિસ્તાને શિમલા કરારનો ઉલ્લેખ કરીને કહ્યું કે, જ્યાં સુધી ભારત "યુએન ઠરાવો" અને "આંતરરાષ્ટ્રીય કાયદા"નું પાલન ન કરે ત્યાં સુધી તે ભારત સાથેના તમામ દ્વિપક્ષીય કરારોને "સ્થગિત" કરી રહ્યું છે. આ કરાર સ્થગિત કરવા વિશે છે. હવે પ્રશ્ન એ થાય છે કે શું પાકિસ્તાન પણ આ કરાર રદ કરી શકે છે? સંરક્ષણ નિષ્ણાતોના મતે ટેકનિકલી કોઈપણ દેશ કોઈપણ સંધિ/કરારથી પોતાને અલગ કરી શકે છે. જોકે આમ કરવાથી તેની આંતરરાષ્ટ્રીય વિશ્વસનીયતા પર ઊંડી અસર પડશે. પાકિસ્તાને શિમલા કરાર મુલતવી રાખ્યો છે પરંતુ જો તે તેને રદ કરે છે તો તે એ પણ સ્વીકારશે કે હવે વાતચીત દ્વારા કાશ્મીર મુદ્દાનો ઉકેલ લાવવાનો કોઈ અવકાશ નથી. આ સ્થિતિમાં ભારત સ્પષ્ટપણે કહી શકે છે કે જો પાકિસ્તાન કરાર રદ કરે છે તો તે પણ કોઈપણ પ્રતિબંધોથી બંધાયેલ રહેશે નહીં.

વધુ વાંચો : શું સારવાર કે શિક્ષણ માટે આવેલા પાકિસ્તાનીઓને પણ ભારત છોડવું પડશે? જાણો તમામ સવાલોના જવાબ

જો પાકિસ્તાન શિમલા કરાર રદ કરે છે તો તે દ્વિપક્ષીય વાટાઘાટોને સંપૂર્ણપણે બંધ કરી શકે છે અને આંતરરાષ્ટ્રીય મંચો પર તણાવ વધારી શકે છે. ઉપરાંત શિમલા કરાર મુજબ નિયંત્રણ રેખા (LoC) નું પાલન કરવાની જવાબદારી બંને દેશોની છે. જો આ કરાર રદ કરવામાં આવે તો બંને દેશોની સેનાઓ નિયંત્રણ રેખા પર વધુ આક્રમક બની શકે છે અને સંઘર્ષની શક્યતા વધી શકે છે. ભવિષ્યમાં યુદ્ધ કેદીઓ અથવા સંઘર્ષના કેસોમાં વિશ્વાસનો અભાવ પણ હોઈ શકે છે.

બધા જ સમાચાર અને અપડેટ્સ મેળવવા માટે પ્લેસ્ટોર/એપ સ્ટોર પર જઇને અથવા આ લાઇન પર ક્લિક કરીને ડાઉનલોડ કરો અમારી લેટેસ્ટ એપ