નેશનલ / માત્ર કેદારનાથ નહીં, બદ્રીનાથના માથે પણ સંકટના વાદળ, અલકનંદા પરની 131 ઝીલ ડેન્જર ઝોનમાં!

હિમાલયના પહાડો બહારથી જેટલા શાંત અને સુંદર દેખાય છે તેટલા જ અંદરથી ઝડપથી બદલાઈ રહ્યા છે. ગ્લેશિયરો પીગળવાથી માત્ર બરફ ઓછો થઈ રહ્યો નથી પરંતુ તેમની આસપાસ અને આગળ નવી-નવી પાણીની ઝીલો પણ બની રહી છે. હવે આ બદલાવને લઈને અલકનંદા બેસિનમાંથી ચિંતાજનક સંકેતો સામે આવ્યા છે.

એક નવી સ્ટડી મુજબ, અલકનંદા બેસિનમાં ગ્લેશિયલ ઝીલોની સંખ્યા વધીને 131 થઈ ગઈ છે. ખાસ વાત એ છે કે અમુક જૂના તળાવોનું કદ પણ છેલ્લા ત્રણ દાયકામાં ઝડપથી વધ્યું છે. એટલે કે પહાડોની ઉપર પાણીનો સંગ્રહ વધી રહ્યો છે અને જો આવી કોઈ તળાવનું કુદરતી દીવાલ તૂટી જાય તો નીચેના વિસ્તારોમાં અચાનક ભારે પૂર જેવી સ્થિતિ સર્જાઈ શકે છે.

30 વર્ષમાં ઝીલોનું કદ 67% વધ્યું

1994થી 2023 વચ્ચેના સેટેલાઇટ ડેટાનો અભ્યાસ કરતાં વૈજ્ઞાનિકોને જાણવા મળ્યું કે 24 ગ્લેશિયલ તળાવોનું કુલ ક્ષેત્રફળ 0.97 ચોરસ કિલોમીટરથી વધીને 1.62 ચોરસ કિલોમીટર થયું છે. એટલે કે લગભગ 30 વર્ષમાં તેમાં 67 ટકાનો વધારો નોંધાયો.

આ સમયગાળા દરમિયાન અલકનંદા બેસિનમાં 57 નવી ગ્લેશિયલ તળાવ પણ બની. તેમાંથી 18 તળાવોનું ક્ષેત્રફળ 0.01 ચોરસ કિલોમીટરથી વધુ છે. અમુક તળાવો તો ખૂબ જ ઝડપથી વિસ્તરી રહી છે. ઉદાહરણ તરીકે, વસુધારા તળાવનું કદ 261 ટકા, જ્યારે બલબલા તળાવનું કદ 119 ટકા વધ્યું હોવાનું અભ્યાસમાં સામે આવ્યું છે. ચિંતાની વાત એ પણ છે કે ઝડપથી વિસ્તરતી તળાવોમાંથી એક બદ્રીનાથ મંદિરની ઉપરના વિસ્તારમાં આવેલી છે. એટલે અહીં થતો કોઈ મોટો કુદરતી ફેરફાર માત્ર પહાડી વિસ્તાર પૂરતો મર્યાદિત ન રહે, પરંતુ નીચે આવેલા મહત્વના વિસ્તારોને પણ અસર કરી શકે છે.

આખરે આ ગ્લેશિયલ ઝીલો આટલી ખતરનાક કેમ?

ગ્લેશિયર પીગળે ત્યારે તેનું પાણી આસપાસના ખાડા અને નીચાણવાળા વિસ્તારોમાં એકઠું થતું જાય છે. આ રીતે સમય જતાં મોટી ઝીલ બની શકે છે. ઘણી વખત આ પાણી બરફ, પથ્થર અથવા કાટમાળથી બનેલી કુદરતી દીવાલ પાછળ અટકેલું હોય છે. સમસ્યા ત્યારે ઊભી થાય છે જ્યારે આ કુદરતી અવરોધ કમજોરપડે કે અચાનક તૂટી જાય.

એવું થાય તો તળાવનું વિશાળ પ્રમાણમાં પાણી એકસાથે નીચેની તરફ ધસી શકે છે. આ પાણી સાથે માટી, પથ્થરો અને કાટમાળ પણ વહે છે. આવી ઘટનાને Glacial Lake Outburst Flood કહેવામાં આવે છે. આ પ્રકારની અચાનક આવતી પાણીની લહેર રસ્તા, પુલ, મકાનો, વીજળીના પ્રોજેક્ટ અને બીજા માળખાંને ભારે નુકસાન પહોંચાડી શકે છે. હિમાલયમાં ભૂસ્ખલન, ભારે વરસાદ અને ભૂકંપ જેવી ઘટનાઓ પણ આવા જોખમને વધુ ગંભીર બનાવી શકે છે.

નેપાળની ઘટના પછી ભારત માટે પણ ચેતવણી

ઓગસ્ટ 2026માં નેપાળમાં થયેલી વિનાશક પૂર અને પહાડી દુર્ઘટનાએ ફરી એક વખત સમગ્ર હિમાલયની સંવેદનશીલતા સામે મૂકી છે. નિષ્ણાતોના જણાવ્યા પ્રમાણે આવી ઘટનાઓમાં પાણી, પથ્થર અને કાટમાળ એકસાથે ઝડપથી નીચે આવે ત્યારે નુકસાન અનેક ગણું વધી શકે છે. અલકનંદા બેસિનનો નવો અભ્યાસ એ બતાવે છે કે આવા જોખમોને માત્ર કોઈ એક દેશ અથવા એક વિસ્તાર સુધી જોવાની જરૂર નથી. હિમાલયમાં ગ્લેશિયર, ઝીલ, પહાડી ઢોળાવ અને નદીઓ એકબીજા સાથે જોડાયેલા હોવાથી ઉપરના વિસ્તારમાં થયેલો ફેરફાર નીચેના વિસ્તારો સુધી અસર કરી શકે છે.

સેટેલાઇટથી નજર રાખવી જરૂરી, પણ એટલું પૂરતું નથી

વૈજ્ઞાનિકોએ Landsat અને Sentinel-2 જેવા સેટેલાઇટના ડેટાનો ઉપયોગ કરીને 74 ગ્લેશિયલ ઝીલોની સ્થિતિમાં થયેલા ફેરફારોનું વિશ્લેષણ કર્યું. સેટેલાઇટથી કઈ ઝીલ નવી બની છે, કઈ ઝડપથી મોટી થઈ રહી છે અને કઈ જગ્યાએ વધુ તપાસની જરૂર છે તેની ઓળખ કરી શકાય છે. પરંતુ માત્ર ઉપરથી લીધેલા સેટેલાઇટ ફોટાથી આખું જોખમ સમજાઈ જતું નથી.

જમીન પર જઈને ઝીલ કેટલી ઊંડી છે, તેમાં કેટલું પાણી છે, તેની કુદરતી દીવાલ કેટલી મજબૂત છે, આસપાસના પહાડો કેટલા સ્થિર છે અને જો ઝીલ તૂટે તો પાણી કયા રસ્તે નીચે જશે, આ બધી બાબતોની પણ તપાસ જરૂરી છે. ખાસ કરીને ઊંચા અને દુર્ગમ હિમાલયમાં આવી મેદાની તપાસ મુશ્કેલ છે, પરંતુ જોખમનું સાચું મૂલ્યાંકન કરવા માટે તે મહત્વપૂર્ણ બની જાય છે.

માત્ર અલકનંદા નહીં, સમગ્ર હિમાલયમાં બદલાઈ રહ્યું છે ચિત્ર

ગ્લેશિયલ ઝીલોનું વધતું કદ માત્ર અલકનંદા બેસિનની સમસ્યા નથી. અગાઉના વિવિધ અભ્યાસોમાં પણ હિમાલયના અલગ-અલગ વિસ્તારોમાં ગ્લેશિયલ ઝીલોની સંખ્યા અને કદમાં વધારો નોંધાયો છે. ISROના 2024ના મૂલ્યાંકન મુજબ, 2016-17 દરમિયાન 10 હેક્ટરથી મોટી લગભગ 2,431 ગ્લેશિયલ ઝીલો નોંધાઈ હતી. તેમાંથી 676 ઝીલોનું ક્ષેત્રફળ છેલ્લા ત્રણ દાયકામાં બમણું થયું હતું. આ બધાની પાછળ વધતું તાપમાન એક મહત્વપૂર્ણ પરિબળ છે. ગ્લેશિયર ઝડપથી પીગળે ત્યારે જૂની ઝીલો વિસ્તરે છે અને નવા પાણીના સંગ્રહસ્થાનો પણ બની શકે છે.

હવે શું કરવાની જરૂર છે?

વૈજ્ઞાનિકો માટે સૌથી મહત્વનું કામ માત્ર તળાવોની ગણતરી કરવાનું નથી, પરંતુ કયા તળાવો ખરેખર જોખમી બની શકે છે તેની સતત ઓળખ કરવાનું છે.

• જોખમી ગ્લેશિયલ ઝીલોનું સતત સેટેલાઇટ મોનિટરિંગ થવું જોઈએ.
• મહત્વની ઝીલોની મેદાની તપાસ કરીને તેની ઊંડાઈ અને પાણીનું પ્રમાણ માપવું જોઈએ.
• સંવેદનશીલ વિસ્તારોમાં વહેલી ચેતવણી આપતી સિસ્ટમ મજબૂત કરવી જોઈએ.
• સ્થાનિક લોકોને સંભવિત જોખમ અને ઇમરજન્સી સમયે શું કરવું તેની જાણકારી આપવી જોઈએ.
• હાઇડ્રોપાવર પ્રોજેક્ટ અને અન્ય બાંધકામની યોજના બનાવતી વખતે આવા કુદરતી જોખમોને ધ્યાનમાં લેવા જોઈએ.

વધુ વાંચો :બંગાળની ખાડીમાં ડીપ ડિપ્રેશન, ઓડિશા-આંધ્ર સહિત અનેક રાજ્યોમાં ભારે વરસાદની ચેતવણી, તેલંગાણામાં અતિભારે વરસાદનું એલર્ટ

હિમાલયમાં કુદરતી પ્રક્રિયાઓને રોકવી શક્ય નથી, પરંતુ તેની અસર ઘટાડવા માટે અગાઉથી તૈયારી ચોક્કસ કરી શકાય છે. અલકનંદા બેસિનનો આ અભ્યાસ એ તરફ ધ્યાન દોરે છે કે પહાડોની ઉપર બની રહેલી આ ઝીલોને માત્ર પાણીના નાના સંગ્રહ તરીકે જોવાને બદલે સંભવિત કુદરતી જોખમ તરીકે સતત મોનિટર કરવાની જરૂર છે.

બધા જ સમાચાર અને અપડેટ્સ મેળવવા માટે પ્લેસ્ટોર/એપ સ્ટોર પર જઇને અથવા આ લાઇન પર ક્લિક કરીને ડાઉનલોડ કરો અમારી લેટેસ્ટ એપ