ઐતિહાસિક વારસો / ભારત માટે મહાન દિવસ ! છત્રપતિ શિવાજી મહારાજના 12 કિલ્લા વર્લ્ડ હેરિટેજમાં સામેલ કરાયા, જાણો કહાની

વિશ્વભરમાં ઐતિહાસિક મહત્વના વારસા સ્થળોની ઓળખ અને જાળવણી કરતી યુનેસ્કોએ મરાઠા કાળના 12 કિલ્લાઓને વર્લ્ડ હેરિટેજ સાઇટમાં સામેલ કર્યા છે. આમાંથી 11કિલ્લા મહારાષ્ટ્રમાં છે. આ યાદીમાં તમિલનાડુમાં સ્થિત ગિંગીનો કિલ્લો પણ સામેલ છે. આ બધા કિલ્લાઓ મરાઠા ગૌરવ અને હિન્દુ સ્વરાજની સ્થાપના માટે કરવામાં આવેલા સંઘર્ષોના ભવ્ય સાક્ષી છે.

17મી અને 19મી સદીની વચ્ચે બંધાયેલા આ કિલ્લાઓ મરાઠા સામ્રાજ્યની લશ્કરી પરાક્રમ, વ્યૂહાત્મક દૂરંદેશી અને સ્થાપત્ય શ્રેષ્ઠતાનું પ્રતીક છે. આ કિલ્લાઓમાં સાલ્હેર કિલ્લો, શિવનેરી કિલ્લો, લોહાગઢ, ખંડેરી કિલ્લો, રાયગઢ, રાજગઢ, પ્રતાપગઢ, સુવર્ણદુર્ગ, પન્હાલા કિલ્લો, વિજય દુર્ગ અને સિંધુદુર્ગ. આ ઉપરાંત, 12મો કિલ્લો તમિલનાડુનો જીન્જી કિલ્લાનો સમાવેશ છે. ચાલો સમજીએ કે આ કિલ્લાઓનો ઇતિહાસ શું છે.

સાલ્હેર કિલ્લો

નાસિકના ઉત્તર ભાગમાં આવેલો સાલ્હેર કિલ્લો મરાઠા સામ્રાજ્યનો સૌથી ઊંચો કિલ્લો છે. 1671માં આ કિલ્લો શિવાજી મહારાજના શાસન હેઠળ હતો. 1672માં, મુઘલોએ આ કિલ્લા પર હુમલો કર્યો પરંતુ મરાઠાઓએ આ યુદ્ધ જીતી લીધું. આ યુદ્ધમાં, મરાઠા સામ્રાજ્યનું નેતૃત્વ છત્રપતિ શિવાજી મહારાજના સેનાપતિઓ મોરપંત પિંગલે અને પ્રતાપરાવ ગુર્જર દ્વારા કરવામાં આવ્યું હતું. બીજી બાજુ, મુઘલ સૈન્યનું નેતૃત્વ દિલેર ખાન અને ઇખલાસ ખાન જેવા સેનાપતિઓ દ્વારા કરવામાં આવ્યું હતું. તેના કિલ્લેબંધીવાળા સ્થાન અને વ્યૂહાત્મક મહત્વને કારણે તે મરાઠા લશ્કરી લેન્ડસ્કેપનો એક મહત્વપૂર્ણ ભાગ બન્યો.

મહારાષ્ટ્રના નાસિક જિલ્લાના સતના તાલુકામાં સાલ્હેર ગામ નજીક આવેલું હોવાથી તેનું નામ સાલ્હેર રાખવામાં આવ્યું હતું. આ કિલ્લો સહ્યાદ્રી પર્વતમાળા પર આવેલો છે અને તેના સુંદર દૃશ્યો માટે જાણીતો છે.

શિવનેરી કિલ્લો

શિવનેરી કિલ્લો એ શિવાજી મહારાજનું જન્મસ્થળ (1630) છે, જે પુણે નજીક જુન્નારમાં આવેલું છે. આ કિલ્લાએ માતા જીજાબાઈ અને યુવાન શિવાજીના શરૂઆતના વર્ષો જોયા છે. આ કિલ્લામાં જ શિવાજીએ હિન્દુ સામ્રાજ્ય સ્થાપવાનું સ્વપ્ન જોયું હતું. આ કિલ્લો પુણે જિલ્લામાં જુન્નાર નજીક આવેલો છે.

તે 17મી સદીમાં બંધાયું હતું અને મરાઠા સામ્રાજ્ય માટે એક મહત્વપૂર્ણ ગઢ હતું. તેનું વ્યૂહાત્મક સ્થાન અને મજબૂત માળખું તેને મુઘલ હુમલાઓથી સુરક્ષિત રાખતું હતું.

જો આપણે આ કિલ્લાના ઇતિહાસ વિશે વાત કરીએ, તો તેનો ભૂતકાળ છઠ્ઠી સદીનો વર્ણવવામાં આવ્યો છે. શરૂઆતમાં તેના પર મૌર્ય શાસન હતું અને પછી ચાલુક્ય, રાષ્ટ્રકૂટ અને યાદવ રાજવંશો દ્વારા શાસન કરવામાં આવ્યું. 13મી સદીમાં આ કિલ્લો દિલ્હી સલ્તનતના નિયંત્રણમાં આવ્યો.1430માં, તે બીજાપુરના આદિલ શાહી રાજવંશ દ્વારા કબજે કરવામાં આવ્યું હતું. 1630માં મુઘલોએ આ કિલ્લા પર કબજો કર્યો. આ એ જ વર્ષે હતું જ્યારે શિવાજીનો જન્મ થયો હતો. તેમણે 1674માં આ કિલ્લો કબજે કર્યો.

લોહાગઢ

પુણે નજીક લોનાવાલામાં આવેલો લોહગઢ કિલ્લો તેની અભેદ્ય રચના માટે પ્રખ્યાત છે. લોહા ગઢ એટલે લોખંડ જેવી રચના. તેને 'લોખંડનો કિલ્લો' કહેવામાં આવે છે કારણ કે તેની તાકાતે ઘણા હુમલાઓને નિષ્ફળ બનાવ્યા હતા. શિવાજી મહારાજે તેને ઘણી વખત જીત્યું અને તેનો ઉપયોગ ખજાનાને સુરક્ષિત રાખવા માટે કર્યો. તેનું કુદરતી વાતાવરણ અને લશ્કરી મહત્વ તેને ખાસ બનાવે છે.

આ કિલ્લો ઘણા રાજવંશો દ્વારા કબજો કરવામાં આવ્યો હતો. પરંતુ 1648માં છત્રપતિ શિવાજી મહારાજે તેના પર કબજો કર્યો ત્યારે તેને ખ્યાતિ મળી. આ કિલ્લો તેના વિશાળ દરવાજા, વિશાળ દિવાલો અને સૌથી અગત્યનું, કિલ્લાના છેડે આવેલા વિંચુકાટા (વીંછીની પૂંછડી) ખડકની રચના માટે જાણીતો છે.

ખંડેરી કિલ્લો

ખંડેરી કિલ્લો મરાઠા સામ્રાજ્યનો નૌકાદળનો કિલ્લો હતો. રાયગઢ નજીક અરબી સમુદ્રમાં સ્થિત ખંડેરી કિલ્લો, મરાઠા સામ્રાજ્યને દરિયાઈ હુમલાઓથી સુરક્ષિત રાખતો હતો. આ કિલ્લો રાયગઢમાં અલીબાગ નજીક સમુદ્રની મધ્યમાં એક ટાપુ પર આવેલો છે. તે મુખ્ય ભૂમિથી 5 કિલોમીટર દૂર છે.

આ કિલ્લો 1660માં શિવાજી મહારાજના આદેશથી બનાવવામાં આવ્યો હતો. જેથી મરાઠાઓ મુંબઈ અને આસપાસના દરિયાઈ માર્ગો પર નિયંત્રણ જાળવી શકે. આ કિલ્લો લાંબા સમય સુધી મરાઠા નૌકાદળનું કેન્દ્ર રહ્યો. સમુદ્રમાં સ્થિત હોવાને કારણે, ખંડેરી કિલ્લો આજે એક પ્રખ્યાત પર્યટન સ્થળ બની ગયો છે. અહીં હોડી દ્વારા પહોંચી શકાય છે.

રાયગઢ કિલ્લો

રાયગઢ કિલ્લાનો ઇતિહાસ શિવાજી મહારાજના સંઘર્ષો સાથે જોડાયેલો છે.1666માં, 17ઓગસ્ટના રોજ, શિવાજી મહારાજે મુઘલ શાસક ઔરંગઝેબની સુરક્ષા વ્યવસ્થાને એવી રીતે ચકમો આપી કે તેઓ સ્તબ્ધ થઈ ગયા. આ કારણે શિવાજીને આગ્રાની કેદમાંથી મુક્તિ મળી. આ મુક્તિ પછી, છત્રપતિ શિવાજી 91 દિવસની મુસાફરી કરીને મહારાષ્ટ્રના રાયગઢ કિલ્લા પર પહોંચ્યા.

મૂળ રૈરી તરીકે ઓળખાતો આ કિલ્લો 1656માં છત્રપતિ શિવાજી મહારાજે સ્થાનિક રાજા ચંદ્રરાવ મોરે પાસેથી જીતી લીધો હતો. રાયગઢ જિલ્લાની સરકારી વેબસાઇટ અનુસાર, 1674માં શિવાજી મહારાજે તેનું નવીનીકરણ કર્યું અને તેને પોતાની રાજધાની બનાવી. આ પછી તેનું નામ રાયગઢ રાખવામાં આવ્યું. શિવાજી મહારાજનો રાજ્યાભિષેક પણ આ કિલ્લામાં થયો હતો, જેના પછી તેઓ છત્રપતિ તરીકે જાણીતા થયા.

રાજગઢ કિલ્લો

મરાઠા ઇતિહાસને ઘડવામાં તેની મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકાને કારણે આ કિલ્લાનું નામ રાજગઢ કિલ્લો રાખવામાં આવ્યું હતું. મહારાષ્ટ્ર સરકારના પર્યટન વિભાગનું કહેવું છે કે મૂળ મુરુમ્બદેવ તરીકે ઓળખાતો આ કિલ્લો 1647માં શિવાજી મહારાજે જીતી લીધો હતો. તેમણે તેને એક મજબૂત ગઢમાં પરિવર્તિત કર્યો હતો.1674માં રાજધાની રાયગઢ કિલ્લામાં ખસેડાયા તે પહેલાં આ કિલ્લો 26વર્ષથી વધુ સમય સુધી મરાઠા સામ્રાજ્યની રાજધાની રહ્યો.

અદભુત સહ્યાદ્રી પર્વતમાળાની ટોચ પર સ્થિત, રાજગઢ કિલ્લો મરાઠા ગૌરવ, અદમ્ય પ્રતિકાર અને સ્થાપત્ય પ્રતિભાનું એક શાશ્વત પ્રતીક છે.

આ કિલ્લાએ શિવાજીના જીવનમાં ઉતાર-ચઢાવ જોયા છે અને અહીં જ તેમની પત્નીનું અવસાન થયું હતું. શિવાજીના પુત્ર રાજારામ પ્રથમનો જન્મ આ કિલ્લામાં થયો હતો અને તેમની પત્ની સાઈબાઈનું પણ અહીં અવસાન થયું હતું. આ એ કિલ્લો છે જ્યાંથી શિવાજીએ તેમના ઘણા લશ્કરી અભિયાનોનું આયોજન કર્યું હતું અને 1664માં સુરતમાંથી લૂંટાયેલી સંપત્તિનો સંગ્રહ કર્યો હતો.

પ્રતાપગઢ કિલ્લો

શિવાજી મહારાજની યુદ્ધ રણનીતિ, રાજદ્વારી અને અદ્ભુત શક્તિનું પ્રતિનિધિત્વ કરતો આ કિલ્લો પ્રવાસીઓને ઇતિહાસની તે ઘટનાનો પરિચય કરાવે છે જેના માટે છત્રપતિ કદાચ સૌથી પ્રખ્યાત છે. 10 નવેમ્બર 1659ના રોજ, શિવાજી અને આદિલશાહી સેનાપતિ અફઝલ ખાન આ કિલ્લાના મેદાનમાં અથડાયા. મિત્રતાને આમંત્રણ આપવાની અને પછી દુશ્મન બનવાની ભૂલ કરનાર અફઝલ ખાનને શિવાજીએ આ કિલ્લામાં બાઘનખ સાથે મારી નાખ્યો હતો. આ કિલ્લા પર શિવાજીની આ ચતુરાઈએ દુશ્મનોમાં તેમનું વર્ચસ્વ અને ભય અનેક ગણો વધારી દીધો.

પ્રતાપગઢ કિલ્લો સમુદ્ર સપાટીથી લગભગ 3500 ફૂટની ઊંચાઈ પર આવેલો છે. છત્રપતિ શિવાજીએ આ કિલ્લો 1656માં બંધાવ્યો હતો. કિલ્લાની અંદર 4 તળાવો છે. જે ઉનાળામાં સુકાઈ જાય છે પણ ચોમાસાનું પાણી મળ્યા પછી તેની સંપૂર્ણ સુંદરતા પાછી મેળવે છે. પ્રતાપગઢ કિલ્લામાં ઘોડા પર સવાર શિવાજીની લગભગ 17 ફૂટ ઊંચી કાંસ્ય પ્રતિમા આકર્ષણનું મુખ્ય કેન્દ્ર છે. આ પ્રતિમામાં ઘોડાનો એક પગ ઊંચો છે, જે સંદેશ આપે છે કે યોદ્ધા અહીં લડાયેલા યુદ્ધમાં બચી ગયો હતો.

સુવર્ણ કિલ્લો

સુવર્ણ દુર્ગ, જેમ નામ જ કહે છે - સોના જેવો કિલ્લો. તેના નામ પ્રમાણે, આ કિલ્લો ગૌરવપૂર્ણ અને મજબૂત છે. આ કિલ્લો રત્નાગિરિ જિલ્લામાં દાપોલી નજીક સમુદ્રમાં આવેલો છે. મરાઠાઓએ ઝડપથી તેમની નૌકાદળનો વિકાસ કર્યો અને તેને તત્કાલીન વિશ્વની ટોચની નૌકાદળ શક્તિઓમાંની એક બનાવી. આ જ કારણ છે કે તેમના ઘણા કિલ્લાઓ સમુદ્ર કિનારે આવેલા છે. સુવર્ણા દુર્ગ એવો જ એક કિલ્લો છે. મરાઠાઓની નૌકાદળ શક્તિ વધારવા માટે શિવાજીએ આ કિલ્લો કબજે કર્યો હતો.

આ કિલ્લાની વિશાળ જાડી દિવાલો, વિશાળ તોપો અને તેને સમુદ્રથી મળતું રક્ષણ તેને ખાસ બનાવે છે. સુવર્ણદુર્ગે મરાઠાઓના દરિયાઈ વેપાર અને તેમના રાજ્યના રક્ષણમાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી હતી. તેની મજબૂત રચના ઉત્તમ મરાઠા એન્જિનિયરિંગની વાર્તા કહે છે.

પન્હાલા કિલ્લો

પન્હાલા કિલ્લાનો અર્થ થાય છે સાપનું ઘર. આ કિલ્લો કોલ્હાપુરના મુખ્ય શહેરથી 20 કિલોમીટર દૂર આવેલો છે. તેનું નિર્માણ 800 વર્ષ પહેલાં 1178-1209ની વચ્ચે શિલાહાર શાસક ભોજ બીજા દ્વારા કરવામાં આવ્યું હતું.

1659માં, જ્યારે આદિલશાહી સેનાપતિ અફઝલ ખાનને શિવાજીએ મારી નાખ્યો, ત્યારે શિવાજી મહારાજે બીજાપુર પાસેથી આ કિલ્લો પોતાના કબજામાં લઈ લીધો. પરંતુ આ કિલ્લાના નિયંત્રણ માટે શિવાજીનો બીજાપુર સલ્તનત સાથેનો સંઘર્ષ ચાલુ રહ્યો. 1673માં શિવાજી મહારાજે તેનો કબજો મેળવ્યો. એવું કહેવાય છે કે શિવાજી સૌથી લાંબો સમય પન્હાલા કિલ્લામાં રહ્યા હતા. જ્યારે શિવાજીનું શાસન ચરમસીમાએ હતું, ત્યારે આ કિલ્લામાં 15 હજાર ઘોડા અને 20હજાર સૈનિકો રહેતા હતા. પાછળથી, આ કિલ્લો અંગ્રેજોના નિયંત્રણમાં આવ્યો.

વિજય દુર્ગ

વિજયદુર્ગ કિલ્લો, જેને 'પૂર્વનો જિબ્રાલ્ટર' કહેવામાં આવે છે, તે મહારાષ્ટ્રના કોંકણ કિનારે સિંધુદુર્ગ જિલ્લામાં અરબી સમુદ્ર પર સ્થિત છે. તે મરાઠા સામ્રાજ્યની નૌકા શક્તિનું પ્રતીક છે. આ કિલ્લો અરબી સમુદ્રના કિનારે એક ખડક પર બનેલો છે.

મહારાષ્ટ્ર પર્યટન વિભાગ અનુસાર, વિજયદુર્ગ કિલ્લો 12મી સદીમાં શિલાહાર વંશના રાજા ભોજ બીજા દ્વારા બનાવવામાં આવ્યો હતો. શરૂઆતમાં તે નજીકના ગિરયે ગામ પરથી "ઘેરિયા" તરીકે જાણીતું હતું.

અરબી સમુદ્રના કિનારે સ્થિત આ કિલ્લાનું વ્યૂહાત્મક સ્થાન તેને એક મુખ્ય લશ્કરી ચોકી બનાવતું હતું. 1653માં, મરાઠા યોદ્ધા છત્રપતિ શિવાજી મહારાજે આદિલશાહી શાસકો પાસેથી આ કિલ્લો કબજે કર્યો અને તેનું નામ વિજયદુર્ગ રાખ્યું હતું. તેનો અર્થ "વિજયનો કિલ્લો" થાય છે. મરાઠાઓના શાસન દરમિયાન વિજયદુર્ગે નૌકાદળ યુદ્ધમાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી હતી. મરાઠા નૌકાદળના કમાન્ડર કાન્હોજી આંગ્રે આ કિલ્લાનો ઉપયોગ ગઢ તરીકે કરતા હતા. આનાથી અરબી સમુદ્ર પર મરાઠા નૌકાદળનું વર્ચસ્વ મજબૂત થયું.

સિંધુ કિલ્લો

સિંધુદુર્ગ કિલ્લો મહારાષ્ટ્રના સિંધુદુર્ગ જિલ્લામાં માલવણ નજીક અરબી સમુદ્રની મધ્યમાં એક મનોહર ટાપુ પર સ્થિત છે. આ કિલ્લો શિવાજી મહારાજે મરાઠા સામ્રાજ્યની દરિયાઈ સરહદોનું રક્ષણ કરવાના ઉદ્દેશ્યથી બનાવ્યો હતો. છત્રપતિ શિવાજી મહારાજે તેનું બાંધકામ 1664માં શરૂ કર્યું હતું, જે 1667માં પૂર્ણ થયું હતું. 48 એકરમાં ફેલાયેલો આ કિલ્લો 3કિમી લાંબી દિવાલો અને 22 બુરજોથી સજ્જ છે. આ કિલ્લાની અંદર ઘણા કુવાઓ, મંદિરો અને ઘરો બનેલા છે.

આ કિલ્લાના વ્યૂહાત્મક સ્થાનથી દરિયાઈ હુમલાઓ સામે રક્ષણ અને વેપારને દિશા આપવામાં મદદ મળી. આ કિલ્લાની તાકાત પર મરાઠા નૌકાદળે પોર્ટુગીઝોને પડકાર ફેંક્યો હતો.

જીન્જી કિલ્લો

જીન્જી કિલ્લો તમિલનાડુમાં આવેલો છે. આ કિલ્લો મરાઠા સામ્રાજ્યના દક્ષિણ વિસ્તરણનું પ્રતીક છે. તેને 'ટ્રોય ઓફ ધ ઇસ્ટ' કહેવામાં આવે છે. શિવાજીએ 1677માં તે જીતી લીધું. 1680માં શિવાજીના મૃત્યુ પછી, રાજારામે 1689-1698 સુધી અહીંથી મુઘલો સામે સ્વરાજ્ય ચલાવ્યું. આ કિલ્લો મરાઠા સામ્રાજ્યની વ્યાપક પહોંચ અને સાંસ્કૃતિક એકતાને પ્રતિબિંબિત કરે છે.

આ કિલ્લાને 12જુલાઈ 2025ના રોજ યુનેસ્કો દ્વારા 'મરાઠા મિલિટરી લેન્ડસ્કેપ્સ ઓફ ઈન્ડિયા' હેઠળ વર્લ્ડ હેરિટેજ લિસ્ટમાં પણ સામેલ કરવામાં આવ્યો છે. ગિન્ગી કિલ્લો ત્રણ ટેકરીઓમાં ફેલાયેલો છે - કૃષ્ણગિરી, રાજગિરિ અને ચંદ્રનદુર્ગ. આ કિલ્લો 11 ચોરસ કિમીમાં 800ફૂટની ઊંચાઈ પર આવેલો છે. તેનું બાંધકામ મૂળ ચોલ રાજવંશ દ્વારા 9મી સદીમાં શરૂ કરવામાં આવ્યું હતું. 17મી સદીમાં છત્રપતિ શિવાજી મહારાજે 1677માં બીજાપુર સલ્તનત પાસેથી તેને જીતી લીધું ત્યારે આ કિલ્લો મરાઠા સામ્રાજ્યનો ભાગ બન્યો.

જીન્જી કિલ્લો મરાઠા સામ્રાજ્યની લશ્કરી શક્તિ, વ્યૂહાત્મક દૂરંદેશી અને સાંસ્કૃતિક એકીકરણનું પ્રતીક છે.

બધા જ સમાચાર અને અપડેટ્સ મેળવવા માટે પ્લેસ્ટોર/એપ સ્ટોર પર જઇને અથવા આ લાઇન પર ક્લિક કરીને ડાઉનલોડ કરો અમારી લેટેસ્ટ એપ