જાણવા જેવુ / 14થી 16 દિવસમાં જ ફેંસલો, કંઇક આ રીતે ભારતમાં કામ કરે છે 'ફાસ્ટ ટ્રેક' કોર્ટ

દેશમાં ઘૃણાસ્પદ અપરાધો બાદ 'ફાસ્ટ-ટ્રેક કોર્ટ'નો મુદ્દો વારંવાર ચર્ચામાં આવે છે. વાસ્તવમાં, પીડિત પરિવારોની મુખ્ય માંગણીઓમાંની એક માંગણી ઘણીવાર ફાસ્ટ-ટ્રેક કોર્ટમાં સુનાવણીની હોય છે. આ અદાલતો ફરી એકવાર ચર્ચાના કેન્દ્રમાં છે. વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ પેપર લીક કેસ અંગે એક મહત્વપૂર્ણ જાહેરાત કરી છે. તેમણે તેમના 'X' (ટ્વિટર) એકાઉન્ટ પરની એક પોસ્ટમાં જણાવ્યું હતું કે પેપર લીક મામલામાં સંડોવાયેલા દોષિતોને શક્ય તેટલી કડક સજા કરવામાં આવશે અને આ કેસોની સુનાવણી માટે ફાસ્ટ-ટ્રેક કોર્ટની સ્થાપના કરવામાં આવશે.

Nothing is more important than the welfare and future of our youth!

We have decided to set up fast-track courts to ensure swift and stringent punishment for those involved in paper leaks. Have directed the concerned authorities and officials to take all necessary steps in this…

— Narendra Modi (@narendramodi) July 23, 2026

'ફાસ્ટ ટ્રેક કોર્ટ' એ એવી અદાલત છે જેની રચના કેસોની સુનાવણી કરવા અને શક્ય તેટલા ઓછા સમયમાં ચુકાદા આપવા માટે કરવામાં આવી છે. આવી અદાલતો સૌપ્રથમ વર્ષ 2000માં 11મા નાણાં પંચની ભલામણોને આધારે સ્થાપિત કરવામાં આવી હતી. તેમનો ઉદ્દેશ્ય જિલ્લા અને તાબાની અદાલતોમાં લાંબા સમયથી પડતર કેસો અને મુકદમાઓનો ઝડપી નિકાલ સુનિશ્ચિત કરવાનો હતો. આ અદાલતો 2011 સુધી આ યોજના હેઠળ કાર્યરત રહી હતી, ત્યારબાદ તેને બંધ કરી દેવામાં આવી હતી.

દિલ્હીમાં થયેલા ઘૃણાસ્પદ નિર્ભયા કેસ બાદ ફાસ્ટ-ટ્રેક કોર્ટનો મુદ્દો ફરી ચર્ચામાં આવ્યો. તે સમયે દિલ્હી હાઈકોર્ટે બળાત્કાર અને જાતીય સતામણીના કેસોની ઝડપી સુનાવણી માટે શરૂઆતમાં પાંચ ફાસ્ટ-ટ્રેક કોર્ટને મંજૂરી આપી હતી. બાદમાં આ સંખ્યા વધારીને છ કરવામાં આવી હતી. આ વિશેષ ફાસ્ટ-ટ્રેક કોર્ટ્સમાંથી પ્રથમ કોર્ટનું ઉદ્ઘાટન 2 જાન્યુઆરી, 2013ના રોજ દક્ષિણ દિલ્હીના સાકેત કોર્ટ સંકુલમાં કરવામાં આવ્યું હતું, એ જ કોર્ટ જ્યાં નિર્ભયા કેસની કાર્યવાહી શરૂ થઈ હતી. જો કે આ વાતચીત ઘણી રાજ્યના સંસાધનોથી પોતાના ધૃણાસ્પદ અપરાધોને લઇ ફાસ્ટ ટ્રેક કોર્ટની વ્યવસ્થા ચલાવે છે.

2019 માં ફાસ્ટ ટ્રેક કોર્ટને કેન્દ્ર સરકારે કેમ લીધો નિર્ણય?

વર્ષ 2018માં કેન્દ્ર સરકારની નિર્ભયા ફંડ સમિતિએ દેશભરમાં 1,023 'ફાસ્ટ ટ્રેક સ્પેશિયલ કોર્ટ' સ્થાપવાના પ્રસ્તાવને મંજૂરી આપી હતી. 'ક્રિમિનલ લૉ (એમેન્ડમેન્ટ) એક્ટ, 2018' અને સુપ્રીમ કોર્ટના નિર્દેશોને અનુસરીને, કેન્દ્ર સરકારે ઓક્ટોબર 2019માં 'ફાસ્ટ ટ્રેક સ્પેશિયલ કોર્ટ' (FTSC) યોજના હેઠળ આનો અમલ કર્યો. આ યોજનાનો ઉદ્દેશ્ય બળાત્કાર અને POCSO (પોક્સો) કાયદા તેમજ અન્ય ગંભીર ગુનાઓ સાથે સંબંધિત પડતર કેસોનો ઝડપી નિકાલ સુનિશ્ચિત કરવાનો છે.

ફાસ્ટ ટ્રેક કોર્ટ બનવાની કેમ જરુર પડી?

• હત્યા, બળાત્કાર અને મહિલાઓ તથા બાળકો વિરુદ્ધના ગુનાઓ જેવા ગંભીર કેસોમાં ચુકાદા આવવામાં વર્ષો લાગતા હતા.
• અદાલતોમાં પડતર કેસોનો બોજ ઘટાડવા માટે
• મહિલાઓ અને બાળકોને લગતા કેસોના ઝડપી નિકાલ માટે
• ન્યાયતંત્રમાં જનતાનો વિશ્વાસ મજબૂત કરવા માટે

કેન્દ્ર સરકારે ફાસ્ટ ટ્રેક કોર્ટ માટે કેટલુ બજેટ આવંટિત કરવામાં આવ્યું?

કેન્દ્ર સરકારે 'ફાસ્ટ ટ્રેક સ્પેશિયલ કોર્ટ' (FTSC) યોજના માટે 1,952.23 કરોડ રુપિયાનું બજેટ પણ ફાળવ્યું હતું. આ રકમમાંથી 1,207.24 કરોડ રુપિયા કેન્દ્ર સરકાર દ્વારા 'નિર્ભયા ફંડ' હેઠળ પૂરા પાડવામાં આવી રહ્યા છે, જ્યારે બાકીનો ખર્ચ રાજ્ય સરકારો દ્વારા ઉઠાવવામાં આવશે. અત્યાર સુધીમાં, કેન્દ્ર સરકાર દ્વારા રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોને 1,034.55 કરોડ રુપિયાની રકમ જારી કરવામાં આવી છે. મધ્ય પ્રદેશમાં 67 અને કેરળમાં 55 ફાસ્ટ-ટ્રેક કોર્ટ કાર્યરત છે.

દેશમાં આ સમયે કેટલા ફાસ્ટ ટ્રેક કોર્ટ કેસ?

વર્ષ 2025ના ચોમાસુ સત્ર દરમિયાન પૂછવામાં આવેલા એક પ્રશ્નના જવાબમાં કેન્દ્ર સરકારે જણાવ્યું હતું કે, 30 જૂન 2025 સુધીમાં 29 રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોમાં 725 'ફાસ્ટ ટ્રેક સ્પેશિયલ કોર્ટ' સ્થાપિત કરવામાં આવી હતી. તેમાં 392 વિશિષ્ટ POCSO (પોક્સો) કોર્ટનો સમાવેશ થાય છે, જે બાળકો વિરુદ્ધના જાતીય ગુનાઓના કેસોની ઝડપી સુનાવણી માટે સ્થાપિત કરવામાં આવેલી ફાસ્ટ-ટ્રેક અદાલતો છે. અત્યાર સુધીમાં આ ફાસ્ટ-ટ્રેક અદાલતોમાં 3,34,213 કેસોનો નિકાલ કરવામાં આવ્યો છે.

સરકારે જણાવ્યું હતું કે સામાન્ય અદાલતોમાં બળાત્કાર અને POCSO કેસોના નિકાલનો સરેરાશ દર પ્રતિ અદાલત દીઠ દર મહિને 3.26 કેસ છે. તેની સરખામણીમાં, ફાસ્ટ ટ્રેક સ્પેશિયલ કોર્ટમાં આ સરેરાશ દર પ્રતિ અદાલત દીઠ દર મહિને 9.51 કેસ છે. આનો અર્થ એ છે કે આ અદાલતોમાં કેસોનો નિકાલ સામાન્ય અદાલતોની તુલનામાં લગભગ ત્રણ ગણી ઝડપે થાય છે. ઉત્તર પ્રદેશમાં ફાસ્ટ ટ્રેક કોર્ટની સંખ્યા સૌથી વધુ છે, જે 218 છે.

ફાસ્ટ ટ્રેક કોર્ટમાં કયા કિસ્સાની સુનવણી કરી?

• બળાત્કાર
• બાળકો વિરુદ્ધના જાતીય ગુનાઓ
• મહિલાઓ વિરુદ્ધના ગંભીર ગુનાઓ
• હત્યા જેવા જઘન્ય ગુનાઓ
• વરિષ્ઠ નાગરિકોને સંડોવતા અમુક ચોક્કસ કેસો
• લાંબા સમયથી પડતર ગંભીર ફોજદારી કેસો
• રાજ્ય સરકાર અથવા હાઈકોર્ટ દ્વારા ચિહ્નિત કરાયેલા વિશેષ કેસો

કેટલી રીતના હોય છે ફાસ્ટ ટ્રેક કોર્ટ?

• સામાન્ય ફાસ્ટ ટ્રેક સ્પેશિયલ કોર્ટ: આ અદાલતો બળાત્કાર અને પોક્સો કાયદા સંબંધિત કેસોની સુનાવણી કરે છે અને તેનો છ મહિનાથી એક વર્ષના સમયગાળામાં નિકાલ લાવવાનો લક્ષ્યાંક રાખે છે. જોકે, તપાસ દરમિયાન બેદરકારી અને પુરાવા ઉપલબ્ધ ન હોવા જેવા કારણોસર આ પ્રક્રિયામાં ઘણીવાર વધુ સમય લાગે છે.
• વિશિષ્ટ પોસ્કો ફાસ્ટ-ટ્રેક કોર્ટ્સ: આ વિશેષ અદાલતો માત્ર પોસ્કો કાયદા હેઠળના કેસોની સુનાવણી માટે જ સમર્પિત છે. બાળ પીડિતોને અદાલતમાં હાજર રહેવાની છૂટ આપવામાં આવે છે અને તેમના નિવેદનો નોંધતી વખતે વિશેષ કાળજી રાખવાની સલાહ આપવામાં આવે છે. આ કેસોમાં કાર્યવાહી પૂર્ણ કરવા માટે છ મહિનાથી એક વર્ષનો લક્ષ્યાંકિત સમયગાળો નક્કી કરવામાં આવ્યો છે.

કયા પ્રસંગોએ ફાસ્ટ-ટ્રેક કોર્ટે રેકોર્ડ સમયમાં ચુકાદો આપ્યો છે?

• ગોરખપુરમાં, ફાસ્ટ-ટ્રેક સ્પેશિયલ કોર્ટે છ મહિનાની બાળકી પર બળાત્કાર કરવાના આરોપમાં એક આરોપીને 24 દિવસની અંદર આજીવન કેદની સજા ફટકારી હતી.
• મધ્યપ્રદેશના ઇટારસીમાં, 2023 માં તેની સગીર ભત્રીજી પર બળાત્કાર કરવાના આરોપમાં એક આરોપીને માત્ર 21 દિવસમાં મૃત્યુદંડની સજા ફટકારવામાં આવી હતી.
• દિલ્હીમાં એપ્રિલ 2025માં 16 વર્ષની સગીરા પર બળાત્કાર કરવા બદલ 45 વર્ષીય વ્યક્તિને આજીવન કેદની સજા ફટકારવામાં આવી હતી.
• જૂન 2026માં મહારાષ્ટ્રના નરસપુર ખાતે ત્રણ વર્ષના બાળક પર બળાત્કાર કરવાના આરોપીને માત્ર 55 દિવસમાં જ આજીવન કેદની સજા સંભળાવવામાં આવી હતી.

આ પણ વાંચોઃ હોમ લોન વખતે જો-જો આ 5 ભૂલ ન કરતા, નહીંતર વધશે EMIનો બોઝ!

શું ફાસ્ટ ટ્રેક કોર્ટના નિર્ણય આપી શકે છે પડકાર?

'ફાસ્ટ ટ્રેક સ્પેશિયલ કોર્ટ' કોઈ અલગ ન્યાયિક વ્યવસ્થા હેઠળ કાર્ય કરતી નથી; તેનું સંચાલન સંબંધિત હાઈકોર્ટ અથવા રાજ્ય સરકાર દ્વારા નિયુક્ત ન્યાયાધીશો દ્વારા કરવામાં આવે છે. અહીં પણ સામાન્ય અદાલતોની જેમ જ ફોજદારી કાયદા (BNSS) ની જોગવાઈઓ લાગુ પડે છે. સામાન્ય અદાલતોની જેમ જ, ફાસ્ટ ટ્રેક કોર્ટના ચુકાદાઓ સામે ઉપલી અદાલતોમાં અપીલ કરી શકાય છે: જિલ્લા-સ્તરની ફાસ્ટ ટ્રેક કોર્ટના નિર્ણયોને હાઈકોર્ટમાં પડકારી શકાય છે, જ્યારે હાઈકોર્ટ-સ્તરની ફાસ્ટ ટ્રેક કોર્ટના નિર્ણયો સામે સુપ્રીમ કોર્ટમાં અપીલ કરી શકાય છે.

બધા જ સમાચાર અને અપડેટ્સ મેળવવા માટે પ્લેસ્ટોર/એપ સ્ટોર પર જઇને અથવા આ લાઇન પર ક્લિક કરીને ડાઉનલોડ કરો અમારી લેટેસ્ટ એપ