તમારા કામનું / ડિવોર્સના કેસમાં બાળકની કસ્ટડી કોને આપવામાં આવે છે? શું કહે છે કાયદો? એક્સપર્ટ પાસેથી જાણો

Child Custody Law: માતા–પિતા વચ્ચે મતભેદ હોય, દાંપત્ય વિચ્છેદ ચાલી રહ્યો હોય કે બાળક માટે અલગથી સંરક્ષણની જરૂરિયાત ઊભી થઈ હોય, તેવા કિસ્સાઓમાં કોર્ટ બાળકના શારીરિક, માનસિક, ભાવનાત્મક અને નૈતિક હિતને કેન્દ્રમાં રાખી નિર્ણય આપે છે.

કસ્ટડી સોંપતી વખતે આ મુદ્દો ધ્યાનમાં લેવાય છે

કોર્ટ માટે પ્રથમ અને અંતિમ કસોટી એ જ છે કે બાળકનું સર્વાંગી કલ્યાણ કઈ રીતે સર્વશ્રેષ્ઠ રીતે સુરક્ષિત થાય. સામાન્ય રીતે કોર્ટમાં કેસ થાય તો બાળકોનું કલ્યાણ ધ્યાનમાં લઈને બાળકની કસ્ટડી માતા અથવા પિતાને સોંપવામાં આવે છે. બાળકની કસ્ટડીની સોંપણી વખતે, બાળકના કલ્યાણનો મુદ્દો જ મુખ્યત્વે ધ્યાનમાં લેવામાં આવે છે. શક્ય હોય તો બાળકની ઈચ્છા પણ જાણવામાં આવે છે. જો બાળકના કલ્યાણ અને બાળકના માનસિક વિકાસ માટે જરૂરી હોય, તો બાળકનો કબજો માતા કે પિતાને બદલે ઘરથી દૂર બોર્ડિંગ શાળામાં બાળકોને રાખવાનું વધુ ઉચિત ગણાય છે.

ક્યો કાયદો લાગૂ પડી શકે?

ભારતના કાનૂની માળખામાં બાળકની કસ્ટડી અંગે મુખ્યત્વે સંરક્ષકો અને પાલ્યો અધિનિયમ, 1890, હિંદુ અલ્પવયસ્કતા અને સંરક્ષણ અધિનિયમ, 1956, હિંદુ લગ્ન અધિનિયમ, 1955ની કલમ 26, તથા વિશેષ લગ્ન અધિનિયમ, 1954 જેવી જોગવાઈઓ મહત્વની છે. ખ્રિસ્તી અને પારસી સમુદાયોમાં અનુક્રમે ભારતીય વિચ્છેદ અધિનિયમ, 1869 અને પારસી લગ્ન અને વિચ્છેદ અધિનિયમ, 1936 લાગુ પડે છે, તેમ છતાં સંભાળ હક માટે વ્યવહારૂ રીતે સંરક્ષકો અને પાલ્યો અધિનિયમ, 1890 હેઠળ અદાલત તરફ વળાય છે. પરિવાર અદાલત અધિનિયમ, 1984 હેઠળ પરિવાર અદાલતોને આવા વિવાદોનો વિશેષ અધિકાર આપવામાં આવ્યો છે.

અરજી કોણ કરી શકે અને ક્યાં કેવી રીતે કરવી?

બાળકની કસ્ટડી માટે અરજી માતા અથવા પિતા બંનેમાંથી કોઈ એક કરી શકે છે. પરિસ્થિતિ ગંભીર હોય તો દાદા-દાદી, નાના- નાની કે અન્ય નજીકના સગાં પણ બાળકના હિતાર્થે અરજી મૂકી શકે છે. ક્યારેક સંતાન અન્ય કોઈ વિશ્વાસું વ્યક્તિ મારફતે અદાલતનો દ્વાર ખટખટાવી શકે છે. અરજી સામાન્ય રીતે એ પરિવાર અદાલતમાં થવી જોઈએ જ્યાં બાળક સામાન્ય રીતે નિવાસ કરે છે. જો દાંપત્ય વિવાદ હિંદુ લગ્ન અધિનિયમ, 1955 હેઠળ પહેલેથી ચાલી રહ્યો હોય, તો એ જ કેસમાં કલમ 26 અનુસાર બાળકની સંભાળ, સંભાળ દરમિયાનનો ખર્ચ અને મુલાકાત અંગે અદાલતી આદેશ માંગવામાં આવી શકે છે.

અદાલત કયા પરિબળો જુએ છે

અદાલત બાળકની ઉંમર, આરોગ્ય તેમજ મુખ્ય સંભાળદાતા તરીકે કોણ વધારે સ્થિર અને ઉપલબ્ધ છે, માતા–પિતાનું વ્યક્તિત્વ અને વર્તન, ઘરેલું હિંસા કે દારૂના વ્યસન જેવી સલામતીને અસર કરતી બાબતો, ભાઈ બહેનને સાથે રાખી શકાય તેવો વ્યવહારુ ઉપાય, તથા માતા–પિતાની આર્થિક સ્થિતિ જેવી બાબતો પર નજર કરે છે. અહીં આર્થિક સમૃદ્ધિ એકમાત્ર કસોટી હોતી નથી, ભાવનાત્મક સુરક્ષા અને સ્થિરતા વધારે વજન ધરાવે છે. બાળક જો પૂરતી સમજણનું હોય તો તેની ઇચ્છા અને મતને અદાલત સંવેદનશીલ રીતે લઈ શકે છે, તે મત અંતિમ આદેશે બંધનકારક તો નથી, પરંતુ પ્રભાવશાળી માર્ગદર્શક તો બને જ છે. ઘણી વાર અદાલત ઇન કેમેરા વાતચીતથી બાળકની વાસ્તવિક લાગણીઓ સમજવાનો પ્રયત્ન કરે છે.

પિતૃ વંશપરંપરાગત મિલકતમાં બાળકનો હક

માતા પાસે પ્રાથમિક અથવા કાયમી સંભાળ હોય એટલે પિતાની વંશપરંપરાગત મિલકત પર બાળકનો જન્મજાત હક ખોવાતો નથી. ખાસ કરીને હિંદુ કાયદા મુજબ સંતાનને પિતૃ કુટુંબની અપરંપરાગત મિલકતમાં હક જન્મથી પ્રાપ્ત બને છે. કસ્ટડીનો વ્યવહાર એ હકને હણતો નથી. બાળકના હિતને અક્ષુણ્ણ રાખવા અદાલત સંભાળદાતા પર વિશ્વાસપાત્ર સંરક્ષણ ફરજો મૂકે છે અને કોઈ સમજૂતીએ નાબાલિકના હકોનો ત્યાગ કરતી હોય તો સામાન્ય રીતે અદાલતની મંજુરી વિના માન્ય થતી નથી.

મુલાકાતના અધિકારો

જ્યારે એક પક્ષ પાસે મુખ્ય સંભાળ હોય, ત્યારે બીજા પક્ષને મુલાકાતના નિયમિત અધિકારો અદાલત નક્કી કરે છે. તેમાં અઠવાડિયાના નિશ્ચિત દિવસો, તહેવારોની પહેલી પર્હે, શાળા વેકેશનનો વહેંચાયેલો સમય, તેમજ જરૂરી હોય તો નિયંત્રિત દેખરેખ હેઠળની મુલાકાત અને મેસેજ તેમજ વિડિયો દ્વારા સંપર્ક જેવી વ્યવસ્થાઓનો સમાવેશ થઈ શકે છે. મુલાકાતમાં અવરોધ કે મનમાની થાય તો અદાલત આદેશના અમલ માટે જરૂરી પગલા લઈ શકે છે. પરિસ્થિતિમાં ફેરફાર થાય તો મુલાકાત વ્યવસ્થા ફેરફારપાત્ર છે.

માતા–પિતા પૈકી બંને અયોગ્ય ઠરે તો કોની જવાબદારી?

દાંપત્ય સંબંધ વિચ્છિન્ન થયા બાદ પણ બાળક માટે માતા–પિતાની સહ–જવાબદારી અવિરત રહે છે. માતા–પિતા પૈકી બંને અયોગ્ય ઠરતા હોય, અણઉપલબ્ધ હોય, અવસાન પામેલા હોય, અથવા બાળકની સલામતી પર ઘાતક પરિસ્થિતિ સર્જાયેલી હોય ત્યારે દાદા–દાદી, નાના -નાની કે અન્ય સંબંધી સંભાળ માટે અરજી કરી શકે છે. અદાલત અહીં પણ બાળક હિત સર્વોપરી સિદ્ધાંતને જ ધોરણ રાખીને, બાળકને પરિચિત પરિવારી વાતાવરણમાં જ રાખી શકાતું હોય તો તે દિશામાં પ્રાથમિકતા આપે છે.

મુસ્લિમ કાયદાની ખાસ નોંધ

મુસ્લિમ કાયદામાં લગ્નને કાનૂની રીતે કરાર ગણવામાં આવે છે અને બાળકની સંભાળ અંગે હિજાનત જેવી પરિભાષાઓ છે; તેમ છતાં ભારતીય અદાલતોમાં જ્યારે સંભાળનો પ્રશ્ન વિવાદરૂપ બને, ત્યારે સર્વોપરી કસોટી બાળકનું કલ્યાણ જ રહે છે અને કામગીરી માટે સંરક્ષકો અને પાલ્યો અધિનિયમ,1890નો ઉપયોગ વ્યાપક રીતે થાય છે. બાળકોનાં વારસાગત હકો તેમની વ્યક્તિગત કાનૂની પદ્ધતિ અનુસાર સંભાળથી અસંબંધિત રીતે અવિચલિત રહે છે.

વધુ વાંચો : પોલીસ FIR ન લે તો શું કરવાનું? જાણો એક્સપર્ટ પાસેથી

POCSO કાયદામાં જામીનની જોગવાઈ

ખર્ચ તથા અમલીકરણ

કેસ બાકી હોય ત્યારે અદાલત અસ્થાયી સંભાળ અને અસ્થાયી ખર્ચ અંગે તરત કારગર આદેશ આપી શકે છે જેથી બાળકનું દૈનિક કલ્યાણ બાધિત ન થાય. અંતે કાયમી સંભાળ–વિઝિટ વ્યવસ્થા નક્કી થાય છે; પરિસ્થિતિમાં નોંધપાત્ર ફેરફાર થવાથી આદેશ ફેરફારપાત્ર છે. બાળકના શિક્ષણ–ઉપચાર–પાલન માટે જરૂરી રકમની આવર્તિત ચૂકવણી અથવા એકમૂઠ વ્યવસ્થા બંને પ્રકાર શક્ય છે, અદાલત પારદર્શક લેખાકીય જવાબદારીઓ પણ નિર્ધારે છે.

વધુ વાંચો : ઓફિસના સાથી કર્મચારી જેવા તેવા મેસેજ કરે, ખરાબ નજરે જુએ તો અહીં કરો ફરિયાદ, કાયદો આપશે સજા

બાળકની ઇચ્છાનું મહત્વ

બાળક જો પર્યાપ્ત સમજણ અને પરિપક્વતા ધરાવતું હોય તો તેની ઇચ્છા મહત્ત્વ પામે છે. અદાલત બાળકને આરામદાયક માહોલમાં સાંભળે છે, ક્યારેક નિષ્ણાત માનસિક પરામર્શકની મદદ પણ લે છે. બાળકની ઇચ્છા એકમાત્ર નિર્ણાયક નથી, પરંતુ ઘણી વાર તે અદાલતના અંતિમ નેતૃત્વને નિર્દેશક શક્તિ પૂરાપાડે છે, ખાસ કરીને જ્યાં બંને ઘરોમાં સુરક્ષા અને સંભાળ સમાનપણે શક્ય હોય.

બધા જ સમાચાર અને અપડેટ્સ મેળવવા માટે પ્લેસ્ટોર/એપ સ્ટોર પર જઇને અથવા આ લાઇન પર ક્લિક કરીને ડાઉનલોડ કરો અમારી લેટેસ્ટ એપ