સંકટ / સુપ્રીમ કોર્ટનો એક આદેશ, અને ગુજરાતથી છેક દિલ્હી સુધી અરવલ્લીના પડઘા પડ્યાં!

Aravalli Hills Controversy : અરવલ્લી પર્વતમાળા ભારતની સૌથી પ્રાચીન પર્વતમાળાઓમાંની એક છે. ગુજરાતથી શરૂ થઈને રાજસ્થાન, હરિયાણા પસાર કરતી આ પર્વતમાળા દિલ્હી સુધી પહોંચે છે. આ ટેકરીઓ માત્ર પર્વતમાળા નથી, પરંતુ ઉત્તર ભારત માટે પાણી, હવા અને પર્યાવરણનું રક્ષણ કરતી એક કુદરતી દીવાલ છે. પરંતુ છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં અરવલ્લી પર્વતમાળા વિકાસ અને પર્યાવરણ વચ્ચે ફસાઈ ગઈ છે. ખાણકામ, ઉદ્યોગો અને સરકારી નીતિઓના કારણે આ પર્વતમાળા સતત ચર્ચામાં છે. તાજેતરમાં સુપ્રીમ કોર્ટના એક નિર્ણય પછી આ વિવાદ ફરીથી ગરમાયો છે.

ચાલો,સમગ્ર મુદ્દાને શરૂઆતથી સમજીએ.

અરવલ્લી કેમ મહત્વપૂર્ણ છે?

અરવલ્લી પર્વતમાળા ભૂગર્ભ જળને જાળવી રાખે છે, રણને આગળ વધતું રોકે છે, દિલ્હી-એનસીઆરને ધૂળ અને રેતીથી બચાવે છે, વન્યજીવન અને વનસ્પતિ માટે આશ્રય છે. પર્યાવરણ નિષ્ણાતો કહે છે કે જો અરવલ્લી નાશ પામશે, તો રાજસ્થાનની રેતી સીધી દિલ્હી સુધી પહોંચી શકે છે અને રાજધાનીનું આબોહવા સંતુલન બગડી શકે છે.

હવે જાણો ગેરકાયદેસર ખાણકામની શરૂઆત ક્યારે થઈ?

1990ના દાયકામાં અરવલ્લી વિસ્તારમાં મોટા પાયે ખાણકામ શરૂ થયું. રાજસ્થાનમાં માર્બલ, ગ્રેનાઈટ અને અન્ય ખનિજોની ભરપૂર ઉપલબ્ધતા હોવાથી ખાણકામ ઝડપથી વધ્યું. પરિણામે ટેકરીઓ સમતલ થવા લાગી, પાણીનું સ્તર ઘટ્યું, જંગલો અને પ્રાણીઓના રહેઠાણ નષ્ટ થયા, આસપાસના ગામોમાં પાણીની તીવ્ર અછત ઊભી થઈ. આ સ્થિતિને લઈને પર્યાવરણવાદીઓએ સુપ્રીમ કોર્ટમાં અરજી કરી.

સુપ્રીમ કોર્ટનો પ્રથમ હસ્તક્ષેપ

1992માં સુપ્રીમ કોર્ટે પ્રથમ વખત અરવલ્લી મુદ્દે હસ્તક્ષેપ કર્યો અને કેટલાક વિસ્તારોમાં ખાણકામ પર રોક લગાવી. 2002માં કેન્દ્રીય સશક્ત સમિતિ (CEC) એ તપાસ કરી અને જણાવ્યું કે હરિયાણા અને રાજસ્થાનમાં ખાણકામ પર્યાવરણને ભારે નુકસાન પહોંચાડી રહ્યું છે. આ પછી અરવલ્લી રેન્જમાં નવા ખાણકામ પર પ્રતિબંધ મૂકાયો, હાલના લીઝ અંગે શરતો લગાવવામાં આવી.

“પર્વત”ની નવી વ્યાખ્યા અને મર્ફી ફોર્મ્યુલા

2003માં રાજસ્થાન સરકારે એક સમિતિ બનાવી. આ સમિતિએ અમેરિકન વૈજ્ઞાનિક રિચાર્ડ મર્ફીના સિદ્ધાંતનો આધાર લીધો. આ સિદ્ધાંત અનુસાર સમુદ્ર સપાટીથી 100 મીટર કે તેથી વધુ ઊંચી ટેકરીને જ અરવલ્લી માનવામાં આવશે. 100 મીટરથી ઓછી ઊંચાઈ ધરાવતી જમીન ખાણકામ માટે યોગ્ય ગણાશે. આ વ્યાખ્યા ખૂબ વિવાદાસ્પદ બની, કારણ કે તેનાથી અરવલ્લીનો મોટો વિસ્તાર ખાણકામ માટે ખુલ્લો થઈ ગયો.

સરકાર બદલાઈ, ખાણકામ ચાલુ રહ્યું

2003માં રાજસ્થાનમાં સરકાર બદલાઈ, પરંતુ ખાણકામની નીતિમાં ખાસ ફેરફાર આવ્યો નહીં. મર્ફી ફોર્મ્યુલા આધારે લીઝ આપવામાં આવતી રહી. પર્યાવરણને થતા નુકસાન સામે એનજીઓ અને સામાજિક સંગઠનો ફરી કોર્ટમાં ગયા. સુપ્રીમ કોર્ટ ફરી કડક બની 2005માં સુપ્રીમ કોર્ટે સ્પષ્ટ કહ્યું કે, પર્યાવરણીય મંજૂરી વિના ખાણકામ નહીં થાય. 2009માં હરિયાણાના ફરીદાબાદ, ગુરુગ્રામ અને મેવાત જિલ્લામાં સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ લગાવ્યો.

ફોરેસ્ટ સર્વે ઓફ ઈન્ડિયાનો ચોંકાવનારો અહેવાલ

2010માં ફોરેસ્ટ સર્વે ઓફ ઈન્ડિયાએ જણાવ્યું કે, રાજસ્થાનના અનેક અરવલ્લી પર્વતમાળાઓ ગેરકાયદેસર ખાણકામથી નાશ પામી રહી છે. ખાસ કરીને અલવર અને સિરોહી જિલ્લામાં સ્થિતિ ગંભીર છે. સુપ્રીમ કોર્ટે આ અહેવાલને ગંભીરતાથી લીધો અને અરવલ્લીની સ્પષ્ટ વ્યાખ્યા કરવાની જરૂરિયાત વ્યક્ત કરી.

આ પણ વાંચો : જો અરવલ્લી ન રહી તો શું થશે? 5 બાબતોમાં સમજો અસલી ખતરો, ભારતને ભારે પડશે

હવે જાણો વિવાદ ફરી કેમ ભડક્યો?

નવેમ્બર 2025 માં, કેન્દ્ર સરકારે મર્ફી ફોર્મ્યુલા અપનાવી અને અરવલ્લી પ્રદેશને ફરીથી વ્યાખ્યાયિત કર્યો. આ હેઠળ 100 મીટર કે તેથી વધુ ઊંચાઈ ધરાવતી કોઈપણ ટેકરીને અરવલ્લી ગણવામાં આવશે. આવી બે ટેકરીઓ વચ્ચેનો વિસ્તાર, 500 મીટર સુધી, સુરક્ષિત રહેશે.

આ પણ વાંચો : અરવલ્લી વિવાદ પર પર્યાવરણ મંત્રીનું મોટું નિવેદન : 90% થી વધુ વિસ્તાર સુરક્ષિત છે, પરંતુ...

20 નવેમ્બર, 2025 ના રોજ, સુપ્રીમ કોર્ટે આ વ્યાખ્યાને સમગ્ર અરવલ્લી પ્રદેશ સુધી લંબાવી. આ વિવાદનું એક મુખ્ય કારણ બહુકોણ રેખાથી સમોચ્ચ રેખામાં પરિવર્તન છે. 2008ના GSI સર્વેક્ષણમાં બહુકોણ રેખાનો ઉપયોગ આધાર તરીકે કરવામાં આવ્યો હતો, જ્યાં 100 મીટર કે તેથી વધુ ઉંચી બે ટેકરીઓ વચ્ચે 100 મીટરથી ઓછી ઉંચી ટેકરીને બહુકોણ ગણવામાં આવતી હતી. બહુકોણને મુખ્ય ટેકરીઓનો ભાગ માનવામાં આવતા હતા અને સુરક્ષિત રાખવામાં આવતા હતા.

આ પણ વાંચો : અરવલ્લીને બચાવવા ગુજરાતમાં અભિયાન, નેતાઓ,સ્થાનિકો અને સાધુ-સંતોએ વિરોધ કર્યો

જો કે, 2025માં, આને સમોચ્ચ રેખામાં બદલવામાં આવ્યું હતું, જ્યાં સમાન ટેકરીઓની રેખામાં નાની ટેકરીઓને સમોચ્ચ ગણવામાં આવતી હતી, અને સમોચ્ચ રેખામાં ખાણકામની પરવાનગી આપવામાં આવતી હતી. સરકાર કહે છે કે, ખાણકામ મર્યાદિત વિસ્તારમાં જ થશે, પરંતુ પર્યાવરણવાદીઓ માને છે કે આ શરૂઆત માત્ર છે.

બધા જ સમાચાર અને અપડેટ્સ મેળવવા માટે પ્લેસ્ટોર/એપ સ્ટોર પર જઇને અથવા આ લાઇન પર ક્લિક કરીને ડાઉનલોડ કરો અમારી લેટેસ્ટ એપ