નેશનલ / ''કોર્ટને માછલી બજાર સમજીને રાખી છે?'', જંતર-મંતર પ્રદર્શન સંબંધિત અરજીઓ પર CJIની ફિટકાર

દિલ્હીમાં મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર જ્ઞાનેશ કુમાર સામે ઓક્ટોબર મહિનામાં યોજાયેલા વિરોધ પ્રદર્શનો સંબંધિત અરજીઓ પર સર્વોચ્ચ અદાલતમાં સુનાવણી હાથ ધરવામાં આવી હતી. આ સુનાવણી દરમિયાન અદાલતે વિરોધ પ્રદર્શનના સ્થળો પર અનિશ્ચિતકાળ સુધી કબ્જો જમાવી રાખવાની પ્રવૃત્તિ સામે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ ટિપ્પણી કરી હતી. અદાલતે સ્પષ્ટ શબ્દોમાં જણાવ્યું કે કોઈપણ પ્રદર્શનકારી જૂથ કોઈ ચોક્કસ સ્થળ પર કાયમી અધિકાર જમાવી શકે નહીં, કારણ કે અન્ય સંગઠનો અને નાગરિકોને પણ પોતાની વ્યાજબી માગણીઓ રજૂ કરવાનો સમાન અધિકાર છે.

ભારતના મુખ્ય ન્યાયમૂર્તિ ન્યાયમૂર્તિ સૂર્યકાંતની અધ્યક્ષતાવાળી ત્રણ ન્યાયાધીશોની પીઠે ભારપૂર્વક કહ્યું કે વિરોધ પ્રદર્શન કરવાનો અધિકાર બંધારણ દ્વારા માન્યતા પ્રાપ્ત અધિકાર છે, પરંતુ વેપાર-રોજગાર કરવાનો અને આજીવિકા મેળવવાનો અધિકાર પણ એટલો જ અનિવાર્ય છે. પીઠમાં ન્યાયમૂર્તિ જોયમાલ્યા બાગચી અને ન્યાયમૂર્તિ વી. મોહના પણ સામેલ હતા. અદાલતે ગંભીર પ્રશ્ન ઉપાડ્યો હતો કે આવા પ્રદર્શનોના કારણે રોજનું કમાઈને રોજ ખાનારા દૈનિક મજૂરો પોતાની આજીવિકા કેવી રીતે મેળવશે?

સુનાવણી દરમિયાન વિવિધ વકીલો દ્વારા એકસાથે અને સતત બોલવાની પ્રવૃત્તિ સામે મુખ્ય ન્યાયમૂર્તિ સૂર્યકાંતે ભારે નારાજગી વ્યક્ત કરી હતી. તેમણે વકીલોને ટકોર કરતા કહ્યું કે તમે લોકોએ અદાલતને મચ્છીમાર્કેટ બનાવી દીધી છે. શું તમને ખબર નથી કે અદાલતમાં કેવું વર્તન કરવું જોઈએ અને અદાલતની મર્યાદા કે શિષ્ટાચાર શું હોય છે?

‘ખેડૂતો, મજૂરો અને ટ્રેડ યુનિયનો ક્યાં જશે?’

સુનાવણી વેળાએ મુખ્ય ન્યાયમૂર્તિ સૂર્યકાંતે ઉમેર્યું કે કોઈ પ્રદર્શન સ્થળ પર કાયમ માટે કબ્જો કરી શકાય નહીં અને ત્યાં અન્ય વિરોધ પ્રદર્શનકારીઓને પણ સ્થાન મળવું જોઈએ. તેમણે સવાલ કર્યો કે ખેડૂતો ક્યાં જશે, મજૂરો ક્યાં જશે, ટ્રેડ યુનિયનો ક્યાં જશે અને બેઘર લોકો ક્યાં જશે? દરેક વર્ગને પોતાની વાત રજૂ કરવાનો અધિકાર છે. મુખ્ય ન્યાયમૂર્તિએ સૂચન કર્યું કે પ્રદર્શન સ્થળનો ઉપયોગ એક નિશ્ચિત સમયગાળા માટે જ થવો જોઈએ, જેથી અન્ય જૂથો પણ પોતાની માગણીઓ ઉઠાવવા માટે તે જગ્યાનો ઉપયોગ કરી શકે.

સર્વોચ્ચ અદાલતે સ્પષ્ટ કર્યું કે અગાઉથી કબ્જો જમાવી બેઠેલા સંગઠનને માત્ર એ આધારે અન્ય લોકોને પ્રદર્શન કરતા રોકવાનો કોઈ કાનૂની અધિકાર મળી જતો નથી. અદાલતે એ પણ નિર્દેશ આપ્યો કે જ્યારે અન્ય જૂથો પોતાની માગણીઓ સાથે વિરોધ નોંધાવવા માંગતા હોય, ત્યારે તેમને પ્રદર્શન માટે આગળનો સમય કેમ આપવામાં નથી આવતો તેની તપાસ થવી જોઈએ. વિરોધ દર્શાવવા માટે એક કે બે ચોક્કસ સ્થળો હોઈ શકે છે, પરંતુ તેના પર કોઈ એક જૂથનો કાયમી એકાધિકાર હોઈ શકે નહીં.

દૈનિક મજૂરોના રોજીરોટી અંગે અદાલતની ચિંતા

સુનાવણી દરમિયાન સર્વોચ્ચ અદાલતે પ્રદર્શનોના કારણે દૈનિક મજૂરોને વેઠવો પડતો આર્થિક ફટકો પણ રેખાંકિત કર્યો હતો. મુખ્ય ન્યાયમૂર્તિ સૂર્યકાંતે જણાવ્યું કે અહીં બે પ્રકારના મૂળભૂત અધિકારો વચ્ચે સીધો સંઘર્ષ જોવા મળે છે, જેમાં એક તરફ પ્રદર્શન કરવાનો બંધારણીય અધિકાર છે, તો બીજી તરફ વ્યાપાર અને રોજગાર કરવાનો અધિકાર છે. અદાલત માત્ર મોટા વ્યવસાયિક પ્રતિષ્ઠાનોના નુકસાનની વાત નથી કરતી, પરંતુ એવા સામાન્ય લોકોની આજીવિકા અંગે પણ ચિંતિત છે જેઓ દરરોજ મજૂરી કરીને પોતાના પરિવારનું પોષણ કરે છે.

વેપારીઓએ 2,000 કરોડ રૂપિયાના નુકસાનનો દાવો કર્યો

વેપારીઓ વતી ઉપસ્થિત રહેલા વરિષ્ઠ વિધિવેતા મુકુલ રોહતગીએ પ્રદર્શનોના કારણે વેપાર-વાણિજ્યને થયેલા આર્થિક નુકસાનનો મુદ્દો અદાલત સમક્ષ મૂક્યો હતો. તેમણે દાવો કર્યો હતો કે આ પ્રદર્શનોના કારણે વેપારીઓને આશરે 2,000 કરોડ રૂપિયાની મહેસૂલી ખાધ સહન કરવી પડી છે. રોહતગીએ રજૂઆત કરી કે દિલ્હીમાં પ્રદર્શન માટે નિર્ધારિત રામલીલા મેદાન કનોટ પ્લેસથી આશરે એક માઈલના અંતરે આવેલું છે, જેની આસપાસ આસફ અલી રોડ, દરિયાગંજ, તુર્કમાન ગેટ અને કમલા માર્કેટ જેવા વિશાળ બજારો આવેલા છે. આ સમગ્ર વિસ્તારમાં લાખો લોકો રહે છે અને મોટા પાયે જથ્થાબંધ વેપાર તથા આર્થિક પ્રવૃત્તિઓ ધમધમે છે.

તેમણે તહેવારોની મોસમ દરમિયાન વેપાર પર પડતી વિપરીત અસરોનો ખાસ ઉલ્લેખ કર્યો હતો. વરિષ્ઠ વિધિવેતા મુકુલ રોહતગીના જણાવ્યા મુજબ, તહેવારોના સમયે વેચાણ ન થવાથી વેપારીઓને મોટું નુકસાન થાય છે. આ અસરો માત્ર દુકાનદારો પૂરતી મર્યાદિત નથી રહેતી, પરંતુ તેમની સાથે કામ કરતા કર્મચારીઓ, સહાયક કામદારો, માલવાહક વાહન ચાલકો, મજૂરો અને સામાન ઊંચકનારા શ્રમિકો પર પણ પડે છે. રોહતગીએ સરકાર સમક્ષ દિલ્હી અને અન્ય રાજ્યોની રાજધાનીઓમાં એવી કાયમી વ્યવસ્થા ઊભી કરવા માગ કરી હતી જેથી પ્રદર્શન અને વેપાર વચ્ચે યોગ્ય સંતુલન જાળવી શકાય.

ન્યાયમૂર્તિ બાગચીનો પ્રશ્ન: નુકસાન માટે માત્ર પ્રદર્શનકારીઓ જ જવાબદાર કેવી રીતે?

વેપારીઓ દ્વારા રજૂ કરાયેલી નુકસાનની દલીલ પર ન્યાયમૂર્તિ જોયમાલ્યા બાગચીએ એક મહત્વપૂર્ણ પ્રશ્ન ઉઠાવ્યો હતો. તેમણે સવાલ કર્યો કે વેપારમાં થતા ઘટાડા માટે કેવળ પ્રદર્શનકારીઓને જ કેવી રીતે દોષી ઠેરવી શકાય, જ્યારે કેટલીકવાર શાસન અને વહીવટીતંત્ર દ્વારા પણ રસ્તાઓ પર અવરોધો ઊભા કરવામાં આવે છે અને ઘેરાબંધી કરવામાં આવે છે. શું દુકાનોના વેચાણમાં ઘટાડાનું એકમાત્ર કારણ પ્રદર્શન જ છે? અર્થતંત્રની સ્થિતિ પણ આનું એક કારણ હોઈ શકે છે. જો સત્તાવાળાઓ દ્વારા દુકાનો બંધ કરાવવામાં આવે અથવા માર્ગો બંધ કરવામાં આવે, તો તેની અસરને પણ ધ્યાને લેવી જોઈએ.

આ દલીલના જવાબમાં સોલિસિટર જનરલ તુષાર મહેતાએ જણાવ્યું કે પ્રદર્શનકારીઓએ પોતે દુકાનો બંધ કરાવી હતી અને કેટલીકવાર આ પ્રદર્શનો હિંસક રૂપ ધારણ કરી લેતા હોય છે. તેમણે રજૂઆત કરી કે સત્તાવાર મંજૂરી વિના પ્રદર્શનનું આહ્વાન કરી શકાય નહીં. મહેતાએ ભારપૂર્વક કહ્યું કે પ્રદર્શન માટે નિયત કરાયેલા સ્થળ પર શાંતિપૂર્ણ રીતે વિરોધ નોંધાવવો એ અલગ બાબત છે, જ્યારે મંજૂરી મેળવ્યા વિના લાખો લોકોને સંસદ તરફ કૂચ કરવા માટે એકત્ર કરવા એ સાવ ભિન્ન બાબત છે.

એક દિવસની મંજૂરી સામે 17 દિવસ સુધી ચાલ્યું પ્રદર્શન: કેન્દ્ર સરકાર

સુનાવણી દરમિયાન સોલિસિટર જનરલ તુષાર મહેતાએ કોકરોચ જનતા પાર્ટી (સીજેપી) દ્વારા જુલાઈ મહિનામાં કરવામાં આવેલા પ્રદર્શનનો પણ ઉલ્લેખ કર્યો હતો. તેમણે અદાલતને માહિતગાર કર્યા કે આ પ્રદર્શન માટે માત્ર એક દિવસની પરવાનગી આપવામાં આવી હતી, પરંતુ પ્રદર્શનકારીઓ સતત 17 દિવસ સુધી ત્યાં જમા થઈને બેસી રહ્યા હતા. મહેતાએ ઉમેર્યું કે ત્યારબાદ પ્રદર્શનકારીઓએ મંજૂરી વિના સંસદ ભવન તરફ પ્રસ્થાન કર્યું હતું. તેમણે દલીલ કરી કે સંસદ માત્ર એક રાજકીય મકાન નથી પરંતુ ભારતની સાર્વભૌમત્વનું પ્રતીક છે. સંસદ કે સર્વોચ્ચ અદાલત સામે અનધિકૃત રીતે પ્રદર્શન કરવાની પરવાનગી આપી શકાય નહીં.

બીજી તરફ, પ્રદર્શનકારીઓ વતી ઉપસ્થિત વરિષ્ઠ વિધિવેતા એન. હરિહરને રજૂઆત કરી કે રામલીલા મેદાન પ્રદર્શન માટે અધિસૂચિત સ્થળ છે. તેમણે પ્રશ્ન ઉઠાવ્યો કે અગાઉ જંતર-મંતરને પ્રદર્શન સ્થળ તરીકે દૂર કરવામાં આવ્યું અને હવે રામલીલા મેદાન અંગે પણ સવાલો ઉઠાવવામાં આવી રહ્યા છે, તો પછી નાગરિકોએ પ્રદર્શન કરવા ક્યાં જવું? વિધિવેતા પ્રશાંત ભૂષણે અદાલતને જણાવ્યું કે સત્તાવાળાઓએ એ સ્પષ્ટ કરવું જોઈએ કે પ્રદર્શન દરમિયાન કયા પ્રકારની દેખરેખ રાખવામાં આવી રહી છે અને તેના માટે કયા કાનૂની જોગવાઈનો ઉપયોગ થઈ રહ્યો છે. તેમણે દલીલ કરી કે જાહેર સ્થળ પર પ્રદર્શન કરતી વ્યક્તિને પણ ગોપનીયતાનો અધિકાર હોય છે.

આ પણ વાંચોઃ આંધ્રપ્રદેશમાં મુરાસુ વાવાઝોડાનું લેન્ડફોલ, 120 કિમીની ઝડપે પવન સાથે ભારે વરસાદનું એલર્ટ

આ અંગે સોલિસિટર જનરલ તુષાર મહેતાએ સ્પષ્ટતા કરી કે પ્રદર્શન દરમિયાન માત્ર સીસીટીવી દ્વારા જ નિરીક્ષણ કરવામાં આવી રહ્યું હતું. તેમણે એ પણ ઉમેર્યું કે 500 થી 600 જેટલા સામાજિક માધ્યમોના પ્રભાવકો (ઇન્ફ્લુઅન્સર્સ) પોતે સીધું પ્રસારણ અને રેકોર્ડિંગ કરી રહ્યા છે, તેમ છતાં તેમને સરકારી સીસીટીવી નિરીક્ષણ સામે વાંધો છે. આ મુદ્દે અદાલતે જણાવ્યું કે જાહેર સ્થળ પર ઉપસ્થિત વ્યક્તિ માટે ગોપનીયતાની અપેક્ષાની સીમા પર વિચાર કરવો પડશે. મુખ્ય ન્યાયમૂર્તિએ ઉમેર્યું કે જ્યારે કોઈ વ્યક્તિ જાહેર સ્થળ પર ઊભી હોય, ત્યારે તે ત્યાં કેટલી ગોપનીયતાની અપેક્ષા રાખી શકે તે પણ એક અત્યંત મહત્વપૂર્ણ પ્રશ્ન છે.

બધા જ સમાચાર અને અપડેટ્સ મેળવવા માટે પ્લેસ્ટોર/એપ સ્ટોર પર જઇને અથવા આ લાઇન પર ક્લિક કરીને ડાઉનલોડ કરો અમારી લેટેસ્ટ એપ