નેશનલ / UPIના 10 વર્ષ: કેશની ઝંઝટ ખતમ, મોબાઈલ બન્યું બેંક! FY 2025-26માં 24,162 કરોડથી વધુ ટ્રાન્ઝેક્શન

ભારતમાં ડિજિટલ પેમેન્ટની દુનિયા બદલી નાખનાર UPI એટલે કે યુનિફાઇડ પેમેન્ટ્સ ઇન્ટરફેસને આજે 10 વર્ષ પૂર્ણ થયા છે. એક સમયે નાની રકમની ચુકવણી માટે પણ રોકડ અથવા કાર્ડ પર નિર્ભર રહેવું પડતું હતું. હવે મોબાઈલમાં માત્ર QR કોડ સ્કેન કરીને ગણતરીની સેકન્ડમાં પેમેન્ટ થઈ જાય છે. 25 ઓગસ્ટ 2016ના રોજ સામાન્ય લોકો માટે UPI શરૂ કરવામાં આવ્યું હતું. છેલ્લા એક દાયકામાં UPIનો ઉપયોગ એટલી ઝડપથી વધ્યો છે કે આજે તે દેશના રોજિંદા ડિજિટલ પેમેન્ટનો મહત્વનો હિસ્સો બની ગયો છે. નાની દુકાનથી લઈને મોટા બિઝનેસ સુધી QR કોડ અને UPI પેમેન્ટ સામાન્ય બની ચૂક્યા છે.

25 ઓગસ્ટ 2016ના રોજ સામાન્ય લોકો માટે શરૂ થયું UPI

UPIને નેશનલ પેમેન્ટ્સ કોર્પોરેશન ઓફ ઇન્ડિયા એટલે કે NPCI દ્વારા ભારતીય રિઝર્વ બેંકની દેખરેખ હેઠળ શરૂ કરવામાં આવ્યું હતું. જોકે સામાન્ય લોકો સુધી પહોંચાડતા પહેલાં એપ્રિલ 2016માં 21 બેંકો સાથે તેનું પાઇલટ પ્રોજેક્ટ શરૂ કરવામાં આવ્યું હતું. ત્યારબાદ 25 ઓગસ્ટ 2016થી UPIને સામાન્ય લોકો માટે ઉપલબ્ધ કરવામાં આવ્યું.તે સમયે UPI સાથે જોડાયેલી બેંકો દ્વારા UPI સપોર્ટ કરતા મોબાઈલ એપ્લિકેશન ગૂગલ પ્લે સ્ટોર પર ઉપલબ્ધ કરાવવામાં આવ્યા હતા. થોડા મહિના બાદ ડિસેમ્બર 2016માં BHIM એપ પણ લોન્ચ કરવામાં આવી હતી. આ એપે સામાન્ય લોકો માટે UPI આધારિત પેમેન્ટને વધુ સરળ બનાવવામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવી હતી.

10 વર્ષમાં 1.78 કરોડથી 24,162 કરોડ ટ્રાન્ઝેક્શન

UPIના વિકાસની ઝડપનો અંદાજ તેના ટ્રાન્ઝેક્શનના આંકડા પરથી લગાવી શકાય છે. નાણાકીય વર્ષ 2016-17માં UPI દ્વારા માત્ર 1.78 કરોડ ટ્રાન્ઝેક્શન થયા હતા. જોકે ત્યારબાદ દર વર્ષે તેનો ઉપયોગ ઝડપથી વધતો ગયો અને નાણાકીય વર્ષ 2025-26માં UPI ટ્રાન્ઝેક્શનની સંખ્યા વધીને 24,162 કરોડથી વધુ થઈ ગઈ.આ રીતે એક દાયકામાં UPI દ્વારા થતા ટ્રાન્ઝેક્શનની સંખ્યામાં લગભગ 13 હજાર ગણો વધારો થયો છે. આ આંકડા દર્શાવે છે કે UPI હવે માત્ર ડિજિટલ પેમેન્ટનું સાધન નથી રહ્યું પરંતુ દેશના સામાન્ય જીવનનો એક ભાગ બની ગયું છે.

ટ્રાન્ઝેક્શનની રકમમાં પણ જબરદસ્ત વધારો

UPIના ટ્રાન્ઝેક્શનની સંખ્યા જ નહીં પરંતુ તેના માધ્યમથી થતી કુલ ચુકવણીની રકમમાં પણ મોટો વધારો થયો છે. નાણાકીય વર્ષ 2016-17માં UPI મારફતે આશરે ₹0.07 લાખ કરોડના ટ્રાન્ઝેક્શન થયા હતા. FY 2025-26માં આ આંકડો વધીને લગભગ ₹314 લાખ કરોડ સુધી પહોંચી ગયો છે.એટલે કે એક દાયકામાં UPI દ્વારા થતા ટ્રાન્ઝેક્શનના કુલ મૂલ્યમાં 4 હજાર ગણાથી પણ વધુ વધારો થયો છે. હવે ચા-નાસ્તાની નાની ચુકવણીથી લઈને વેપારીઓ અને બિઝનેસ વચ્ચેની મોટી રકમની ચુકવણી સુધી UPIનો ઉપયોગ થઈ રહ્યો છે.

આ પણ વાંચોઃ ટ્રેનના AC ફર્સ્ટ ક્લાસમાં 78 વર્ષના મુસાફરને નાક પર ઉંદર કરડ્યો! Anti-Rabiesનું ઈન્જેક્શન લેવું પડ્યું

QR કોડે બદલી નાખી પેમેન્ટ કરવાની રીત

UPIને લોકપ્રિય બનાવવામાં QR કોડની ભૂમિકા પણ મહત્વની રહી છે. દુકાનદારના કાઉન્ટર પર લગાવેલો QR કોડ સ્કેન કરીને ગ્રાહક સીધા પોતાના બેંક ખાતામાંથી પૈસા ચૂકવી શકે છે. તેના માટે રોકડ રાખવાની કે કાર્ડ સ્વાઇપ કરવાની જરૂર રહેતી નથી.આ સુવિધા ખાસ કરીને નાના વેપારીઓ માટે ઉપયોગી સાબિત થઈ છે. ચાની લારીથી લઈને રેસ્ટોરન્ટ, મેડિકલ સ્ટોર અને મોટા શોપિંગ સેન્ટર સુધી આજે QR કોડથી પેમેન્ટ સ્વીકારવામાં આવે છે. આ કારણે કેશ રાખવાની ઝંઝટ ઘટી છે અને પેમેન્ટની પ્રક્રિયા પણ ઝડપી બની છે.

એક જ એપથી અનેક બેંક એકાઉન્ટ ચલાવવાની સુવિધા

UPI એક રિયલ ટાઈમ પેમેન્ટ સિસ્ટમ છે. તેની મદદથી યુઝર એક જ મોબાઈલ એપમાં પોતાના એકથી વધુ બેંક એકાઉન્ટને લિંક કરી શકે છે. એટલે દરેક બેંક માટે અલગ પેમેન્ટ પ્રક્રિયા કરવાની જરૂરિયાત ઓછી થઈ જાય છે.UPI દ્વારા કોઈ વ્યક્તિને પૈસા મોકલવા, વેપારીને પેમેન્ટ કરવા અને વિવિધ બેંકિંગ સેવાઓનો ઉપયોગ કરવો સરળ બન્યો છે. મોબાઈલ ફોન જ હવે ઘણા લોકો માટે પેમેન્ટ અને બેંકિંગનું સૌથી સરળ માધ્યમ બની ગયો છે.

સુરક્ષા માટે ટુ-ફેક્ટર ઓથેન્ટિકેશન અને એન્ક્રિપ્શન

ડિજિટલ પેમેન્ટ વધે ત્યારે સુરક્ષા પણ એટલી જ મહત્વની બની જાય છે. UPIમાં ટ્રાન્ઝેક્શનને સુરક્ષિત રાખવા માટે વિવિધ સુરક્ષા વ્યવસ્થાનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. તેમાં ટુ-ફેક્ટર ઓથેન્ટિકેશન અને એન્ક્રિપ્શન જેવી ટેક્નોલોજીનો સમાવેશ થાય છે.આ વ્યવસ્થાઓનો હેતુ યુઝરના બેંક ખાતા અને પેમેન્ટ સાથે જોડાયેલી સંવેદનશીલ માહિતીની સુરક્ષા વધારવાનો છે. અનધિકૃત ટ્રાન્ઝેક્શનનું જોખમ ઘટાડવા માટે પણ સુરક્ષા પ્રક્રિયાઓ મહત્વની છે. આ કારણે સમય જતાં લોકોનો ડિજિટલ પેમેન્ટ પ્રત્યે વિશ્વાસ વધ્યો છે.

ગ્રાહકો માટે પેમેન્ટ ચાર્જ નહીં

UPIને સામાન્ય લોકો માટે સરળ અને સસ્તું રાખવામાં ગ્રાહકો પાસેથી પેમેન્ટ ચાર્જ ન લેવાની વ્યવસ્થાએ પણ મહત્વની ભૂમિકા ભજવી છે. પેમેન્ટ એન્ડ સેટલમેન્ટ સિસ્ટમ્સ એક્ટ એટલે કે PSS Act હેઠળ MDR એટલે કે મર્ચન્ટ ડિસ્કાઉન્ટ રેટ સાથે જોડાયેલી વ્યવસ્થાઓમાં ફેરફાર કરવામાં આવ્યા હતા.ગ્રાહક માટે UPI દ્વારા પેમેન્ટ કરતી વખતે વધારાનો ચાર્જ ન હોવાને કારણે તેનો ઉપયોગ વધુ સરળ બન્યો. બીજી તરફ વેપારીઓ માટે લાગુ પડતી MDR સંબંધિત વ્યવસ્થાઓએ પણ ડિજિટલ પેમેન્ટના માળખાને આગળ વધારવામાં ભૂમિકા ભજવી છે. ખાસ કરીને નાના વેપારીઓ માટે UPI એક સરળ પેમેન્ટ વિકલ્પ બની ગયું છે.

ભારતની બહાર પણ UPIની પહોંચ

ભારતમાં સફળતા મેળવ્યા બાદ હવે UPIનો વ્યાપ દેશની બહાર પણ વધ્યો છે. હાલમાં 11 દેશોમાં UPI સ્વીકારવામાં આવે છે. ગ્રીસ અને માલદીવ એવા નવા દેશોમાં સામેલ છે જ્યાં ભારતની રિયલ ટાઈમ પેમેન્ટ સિસ્ટમને સ્વીકારવામાં આવી છે.UPIના આંતરરાષ્ટ્રીય વિસ્તરણથી વિદેશ પ્રવાસ કરતા ભારતીયો માટે પણ ડિજિટલ પેમેન્ટ સરળ બનવાની શક્યતા વધી છે. સાથે જ ભારતે વિકસાવેલી ડિજિટલ પેમેન્ટ ટેક્નોલોજીને અન્ય દેશોમાં પહોંચાડવાનો માર્ગ પણ ખુલ્યો છે.

PM મોદીએ લોકોને અનુભવ શેર કરવા કહ્યું

UPIના 10 વર્ષ પૂર્ણ થવાના અવસરે વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ પણ તેને ભારતના ડિજિટલ પેમેન્ટ સફરમાં એક મહત્વપૂર્ણ વળાંક ગણાવ્યો છે. તેમણે સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ X પર પોસ્ટ કરીને UPIનો ઉપયોગ કરતા લોકોને પોતાના અનુભવ શેર કરવા અપીલ કરી હતી.વડાપ્રધાને લોકોને એ પણ જણાવવા કહ્યું કે UPIએ તેમની રોજિંદી જિંદગીમાં કેવી સરળતા લાવી છે. એક દાયકામાં UPI જે સ્તરે પહોંચ્યું છે તેને ભારતના ડિજિટલ પરિવર્તનની મહત્વની સિદ્ધિ તરીકે જોવામાં આવી રહી છે.

UPIએ સામાન્ય લોકોની પેમેન્ટની આદત બદલી

એક દાયકા પહેલાં શરૂ થયેલી આ સેવા આજે દેશના કરોડો લોકોના રોજિંદા જીવનનો ભાગ બની ગઈ છે. અગાઉ રોકડ લઈને ફરવાની કે છૂટા પૈસાની ચિંતા રહેતી હતી. હવે મોબાઈલ અને ઈન્ટરનેટની મદદથી તરત પેમેન્ટ થઈ શકે છે.નાની દુકાન હોય કે મોટું બિઝનેસ, વ્યક્તિગત પૈસા ટ્રાન્સફર હોય કે ઓનલાઈન ખરીદી, UPIએ પેમેન્ટ કરવાની રીતને ઝડપી અને સરળ બનાવી છે. 10 વર્ષમાં 1.78 કરોડથી વધીને 24,162 કરોડથી વધુ વાર્ષિક ટ્રાન્ઝેક્શન સુધીની સફર બતાવે છે કે ભારતના ડિજિટલ પેમેન્ટ ક્ષેત્રમાં UPI કેટલું મોટું પરિવર્તન લાવ્યું છે.

બધા જ સમાચાર અને અપડેટ્સ મેળવવા માટે પ્લેસ્ટોર/એપ સ્ટોર પર જઇને અથવા આ લાઇન પર ક્લિક કરીને ડાઉનલોડ કરો અમારી લેટેસ્ટ એપ