11 ફોટો ગેલેરી

ધર્મ / હિંદુ ધર્મમાં 33 કોટિ કે 33 કરોડ દેવી-દેવતા? ‘કોટિ’ શબ્દનો સાચો અર્થ શું છે અને શાસ્ત્રોમાં દેવતાઓની સંખ્યા અંગે શું ઉલ્લેખ છે?

Last Updated: 12:26 PM, 30 September 2026

FOLLOW ON

શેર કરો

Hindu Dharam: શું હિંદુ ધર્મમાં 33 કરોડ દેવી-દેવતાઓ છે કે 33 'કોટિ'? જાણો કે વેદ અને ઉપનિષદ ૩૩ દેવતાઓ વિશે શું કહે છે અને 'કોટિ' શબ્દને કારણે આ સમગ્ર ગેરસમજ કેવી રીતે ઊભી થઈ છે.

1/11

1. તમે સાંભળ્યો છે 33 કરોડ દેવી- દેવતાનો ઉલ્લેખ

તમે કદાચ એ સામાન્ય માન્યતા વિશે સાંભળ્યું હશે કે હિંદુ ધર્મમાં 33 કરોડ દેવી-દેવતાઓ છે. આ વાત એટલી વાર કહેવાઈ અને સાંભળવામાં આવી છે કે ઘણા લોકો તેને એક સ્થાપિત સત્ય માની બેઠા છે. પરંતુ શું વેદો અને ઉપનિષદોમાં ખરેખર 33 કરોડ દેવી-દેવતાઓનો ઉલ્લેખ મળે છે? જો આપણે આ પ્રશ્નનો જવાબ શોધવા માટે હિંદુ ધર્મના પ્રાચીનતમ ગ્રંથો પર નજર કરીએ, તો ચિત્ર કંઈક અલગ જ જણાય છે. આ માત્ર '33 કરોડ' કે '33 કોટિ'ની સંખ્યાનો વિષય નથી; બલ્કે, 'દેવતા' શબ્દનો વૈદિક અર્થ, 33 દેવતાઓની સંખ્યા કેવી રીતે નક્કી કરવામાં આવી અને આ સમગ્ર માળખામાં બ્રહ્મા, વિષ્ણુ તથા મહેશનું સ્થાન શું છે, તે સમજવું જરુરીછે.

આ તસવીર શેર કરો

2/11

2. શું છે 33 કોટિનો અર્થ?

આ સમગ્ર વિવાદનું મૂળ સંસ્કૃત શબ્દ 'કોટિ'માં રહેલું છે. આજે 'કોટિ'નો ઉપયોગ સામાન્ય રીતે 'કરોડ' ના અર્થમાં થાય છે. પરંતુ સંસ્કૃતમાં આ શબ્દના અનેક અર્થો છે. સંદર્ભના આધારે, તે કોઈ શ્રેણી, વર્ગ કે પ્રકારનો નિર્દેશ કરી શકે છે, અથવા તો કોઈ ઉત્કૃષ્ટ કે શ્રેષ્ઠ બાબતને પણ સૂચવી શકે છે. તેથી, દરેક કિસ્સામાં "33 કોટિ"નો અર્થ માત્ર "33 કરોડ" કરવો ખોટો છે. ભારતીય પરંપરા અને વૈદિક અર્થઘટનોમાં 33 દેવતાઓની વિભાવનાનો ઉલ્લેખ જોવા મળે છે.

આ તસવીર શેર કરો

3/11

3. વેદોમાં 33 દેવતાઓનો શું ઉલ્લેખ છે?

વૈદિક સાહિત્યમાં કુલ 33 દેવતાઓનો ઉલ્લેખ જોવા મળે છે. જોકે વિવિધ વૈદિક ગ્રંથોમાં તેમની યાદી કે વર્ગીકરણમાં થોડો તફાવત હોઈ શકે છે, તેમ છતાં મુખ્ય સમૂહમાં 8 વસુ, 11 રુદ્ર અને 12 આદિત્યનો સમાવેશ થાય છે, જે મળીને કુલ 31 દેવતાઓ છે. બૃહદારણ્યક ઉપનિષદના એક પ્રસિદ્ધ સંવાદમાં, ઋષિ યાજ્ઞવલ્ક્યને દેવતાઓની સંખ્યા વિશે પૂછવામાં આવે છે. તેઓ શરૂઆતમાં જણાવે છે કે દેવતાઓ 33 છે. વધુ પૂછપરછ થતાં, તેઓ આ સંખ્યાને ઘટાડીને 6, પછી 3, પછી 2, પછી દોઢ અને અંતે 1 પર લાવે છે. આ જ સંવાદમાં, તે 33 દેવતાઓની ઓળખ 8 વસુ, 11 રુદ્ર, 12 આદિત્ય, ઇન્દ્ર અને પ્રજાપતિ તરીકે કરવામાં આવી છે. આમ, અહીં 33 કરોડ દેવતાઓની યાદી રજૂ કરવામાં આવી નથી, પરંતુ દેવતાઓનું એક ચોક્કસ વૈદિક વર્ગીકરણ કે ગણતરી રજૂ કરવામાં આવી છે.

આ તસવીર શેર કરો

4/11

4. કોણ છે 8 વસુ?

બૃહદારણ્યક ઉપનિષદમાં, 'વસુ'ઓને એવી શક્તિઓ સાથે જોડવામાં આવ્યા છે જેના પર આ વિશ્વ ટકેલું છે. તેમાં અગ્નિ, પૃથ્વી, વાયુ, અંતરિક્ષ, સૂર્ય, દ્યુલોક , ચંદ્ર અને નક્ષત્રોને 'વસુ' તરીકે ઓળખાવવામાં આવ્યા છે. 'વસુ' શબ્દનો અર્થ એવી બાબત સાથે સંબંધિત માનવામાં આવે છે જે વિશ્વ માટે આધાર અથવા નિવાસસ્થાનના સ્ત્રોત તરીકે કાર્ય કરે છે. તેથી, 'વસુ'ઓને માત્ર માનવ-આકાર ધરાવતા દેવતાઓ તરીકે જોવાને બદલે, તેમને પ્રકૃતિ અને બ્રહ્માંડની મૂળભૂત શક્તિઓ સાથે જોડાયેલી એક વૈદિક સંકલ્પના તરીકે પણ સમજવામાં આવે છે.

આ તસવીર શેર કરો

5/11

5. 11 રુદ્ર કોણ છે?

રુદ્રોને લઈને પ્રચલિત માન્યતા અને વૈદિક અર્થઘટન વચ્ચે સ્પષ્ટ તફાવત જોવા મળે છે. આજે 'રુદ્ર' નામ સાંભળતા જ ભગવાન શિવનું સ્મરણ થાય છે. પરંતુ વૈદિક પરંપરામાં રુદ્રની વિભાવના અત્યંત વ્યાપક છે. બૃહદારણ્યક ઉપનિષદમાં, અગિયાર રુદ્રોનું વર્ણન મનુષ્યના દસ પ્રાણ અને આત્માના સંદર્ભમાં કરવામાં આવ્યું છે. તેમને 'રુદ્ર' એટલા માટે કહેવામાં આવે છે કારણ કે જ્યારે તેઓ શરીરનો ત્યાગ કરે છે, ત્યારે વ્યક્તિના સ્વજનો શોકમાં ડૂબી જાય છે. હિન્દુ પરંપરાના ઉત્તરકાળમાં, રુદ્ર અને ભગવાન શિવ વચ્ચેનો સંબંધ વધુ ગાઢ રીતે વણાઈ ગયો. તેથી, વૈદિક રુદ્ર અને પછીની શિવ પરંપરા વચ્ચેના ઐતિહાસિક વિકાસક્રમને સમજવુ જરુરી છે.

આ તસવીર શેર કરો

6/11

6. 12 આદિત્ય કોને કહેવામાં આવ છે?

વૈદિક સાહિત્યમાં, બાર આદિત્યોને સૂર્ય અને સમયની વિભાવનાઓ સાથે પણ જોડવામાં આવ્યા છે. બૃહદારણ્યક ઉપનિષદ 12 આદિત્યોને વર્ષના એ 12 મહિના તરીકે વર્ણવે છે જે વિશ્વને ગતિશીલ રાખે છે. પછીના ગ્રંથોમાં પણ 12 આદિત્યોના નામોની સૂચિઓ જોવા મળે છે, જોકે વિવિધ પરંપરાઓ અનુસાર તેમાં ભિન્નતા હોઈ શકે છે. તેથી, એવું માનવું યોગ્ય નથી કે દરેક ગ્રંથમાં આપેલી સૂચિઓ સમાન જ હોય છે.

આ તસવીર શેર કરો

7/11

7. પછી 33ની સંખ્યા પૂરી કેવી રીતે થાય છે?

આ સૌથી રસપ્રદ બાબત છે: 8 વસુ + 11 રુદ્ર + 12 આદિત્ય = 31. ત્યારબાદ, બૃહદારણ્યક ઉપનિષદ આ સંખ્યામાં ઇન્દ્ર અને પ્રજાપતિનો ઉમેરો કરીને કુલ સંખ્યા ૩૩ સુધી પહોંચે છે. જોકે, અન્ય વૈદિક ગ્રંથોમાં 33 દેવતાઓના આ સમૂહની રચના અંગે ભિન્નતા જોવા મળે છે. ઉદાહરણ તરીકે, શતપથ બ્રાહ્મણમાં એક અર્થઘટન મુજબ 8 વસુ, 11 રુદ્ર, 12 આદિત્ય તથા દ્યૌ અને પૃથ્વીનો ઉલ્લેખ છે, જ્યારે અન્ય એક વૈદિક ગ્રંથમાં ઇન્દ્ર અને પ્રજાપતિનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો છે. આમ, 33 દેવતાઓની વિભાવના સ્પષ્ટ હોવા છતાં, આ દેવતાઓની ચોક્કસ યાદી તમામ વૈદિક ગ્રંથોમાં એકસમાન નથી.

આ તસવીર શેર કરો

8/11

8. પછી બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને મહેશનું સ્થાન?

આ પ્રશ્ન પણ તદ્દન સ્વાભાવિક છે. હિંદુ ધર્મની પાછળથી ઉદ્ભવેલી મુખ્ય પરંપરાઓમાં બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને શિવને 'ત્રિમૂર્તિ' તરીકે જોવામાં આવે છે. તેમને અનુક્રમે સૃષ્ટિના સર્જન, પાલન અને સંહાર અથવા રૂપાંતરણ સાથે સંકળાયેલી ભૂમિકાઓના સંદર્ભમાં સમજાવવામાં આવે છે. જોકે, એવો દાવો કરવો ખોટું ગણાશે કે ત્રિમૂર્તિની આ વિશિષ્ટ વિભાવના દરેક વૈદિક ગ્રંથમાં સમાન સ્વરૂપે અસ્તિત્વમાં હતી. બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને શિવનો સમાવેશ કરતી ત્રિમૂર્તિની પ્રચલિત વિભાવના હિન્દુ ધાર્મિક વિચારધારાના લાંબા વિકાસક્રમ દરમિયાન વધુ સ્પષ્ટ રીતે ઉભરી આવી હતી. તેથી, તેમને તેત્રીસ દેવતાઓની એક જ સૂચિમાં બળજબરીથી સમાવવાનો પ્રયાસ કરવાને બદલે, વૈદિક દેવતાઓ અને ત્યારબાદની પૌરાણિક પરંપરાઓના વિકાસને અલગ-અલગ રીતે સમજવું વધુ યોગ્ય છે.

આ તસવીર શેર કરો

9/11

9. શું હિન્દુ ધર્મમાં ભગવાન એક છે કે અનેક ?

અહીં જ હિન્દુ દર્શનશાસ્ત્રનું એક મહત્વપૂર્ણ પાસું ઉભરી આવે છે. ઉપનિષદોમાં વિવિધ દેવી-દેવતાઓ અને શક્તિઓની ચર્ચા કરવામાં આવી હોવા છતાં, તે સાથે જ તેમાં 'પરમ સત્ય'ની એકતા પર પણ ભાર મૂકવામાં આવ્યો છે. બૃહદારણ્યક ઉપનિષદના તે સંવાદમાં, દેવતાઓની સંખ્યા અંગેની જિજ્ઞાસા અંતે એવા નિષ્કર્ષ પર દોરી જાય છે કે વાસ્તવમાં તો એક જ દેવતા છે. ઋગ્વેદનું પ્રસિદ્ધ સૂત્ર ‘એકમ સત્ વિપ્રા બહુધા વદન્તિ’ પણ આ જ વિચારધારા સાથે જોડાયેલું છે; જેનો અર્થ છે કે સત્ય એક જ છે, જોકે જ્ઞાની પુરુષો તેને ભિન્ન ભિન્ન નામોથી સંબોધે છે. આનો અર્થ એ નથી કે હિંદુ ધર્મની દરેક પરંપરા બિલકુલ સમાન દાર્શનિક અર્થઘટનનો સ્વીકાર કરે છે. હિંદુ દર્શનશાસ્ત્રમાં એકેશ્વરવાદ, બહુદેવવાદ અને વિવિધ દાર્શનિક દ્રષ્ટિકોણોની લાંબી પરંપરા રહેલી છે.

આ તસવીર શેર કરો

10/11

10. પછી આટલા દેવી-દેવતાઓની પૂજા કેમ થાય છે?

હિન્દુ ધાર્મિક પરંપરામાં, એક જ પરમ સત્ય કે દિવ્યતાને વિવિધ નામો અને સ્વરૂપો દ્વારા જોવાની કે અનુભવવાની પ્રવૃત્તિ જોવા મળે છે. કેટલીક પરંપરાઓમાં શિવને સર્વોચ્ચ માનવામાં આવે છે, જ્યારે અન્યમાં વિષ્ણુ અથવા દેવી સર્વોચ્ચ સ્થાન ધરાવે છે. અમુક પ્રદેશોમાં ચોક્કસ સ્થાનિક દેવી-દેવતાઓની પૂજા-અર્ચના કરવામાં આવે છે, તો વળી વ્યક્તિગત પરિવારોમાં ઘણીવાર 'કુલદેવી' અથવા 'કુલદેવતા'ની પૂજા કરવાની પોતાની આગવી પરંપરાઓ હોય છે. આ જ કારણ છે કે હિન્દુ ધર્મમાં પૂજા-પદ્ધતિઓ અને આરાધ્ય દેવી-દેવતાઓમાં ઘણી વિવિધતા જોવા મળે છે.આને એક સાદા ઉદાહરણ દ્વારા સમજી શકાય છે. પાણી એક જ છે, છતાં તેનો અનુભવ અલગ-અલગ રીતે થાય છે, જેમ કે નદી, વરસાદ, ધોધ કે સમુદ્ર સ્વરૂપે. તેવી જ રીતે, હિન્દુ ધાર્મિક પરંપરાઓમાં ઈશ્વરને સમજવા અને તેમની ઉપાસના કરવાના અનેક માર્ગો છે.

આ તસવીર શેર કરો

11/11

11. DISCLAIMER

ધર્મને લગતો આ આર્ટિકલ માત્ર અલગ-અલગ મળતી માહિતીને આધારિત છે. નહીં કે તમે તેને સત્ય જ માની લો. કારણ કે ધર્મ દરેકની આસ્થાનો વિષય છે. અહીં આપવામાં આવેલી જાણકારીને અનુસરતા પહેલા ધર્મ કે શાસ્ત્ર આધારિત જ્ઞાન ધરાવનારા વિદ્ધાનોની સલાહ લેવી અતિ આવશ્યક રહેશે. નહીં તો કોઇ મુશ્કેલી સર્જાય તો જવાબદારી vtvgujarati.com નહીં રહે. કારણ કે આ આર્ટિકલ ફક્ત ન્યૂઝના હેતુસર પબ્લિશ કરવામાં આવ્યો છે.

આ તસવીર શેર કરો

સંકળાયેલા મુદ્દાઓ

myth or fact vedic meaning 33 koti god goddess 33 crore devi devta